۹۵- ۱۹۹۴

۱۹۸/۱۱

۴۴۳/۶

۴/۷۴

۱۱۲۲۶

۴۹۷۷

مشاهده میشود که چاه های دهانه گشاد یا حفری به طور روزافزون به تجهیزات پمپاژ مجهز شده و به منظور افزایش راندمان آب گودال‌هایی در انتهای آن‌ها حفر میشود. بعد از چاه های دهانه گشاد یا حفری، نوع دومی که از بیشترین اهمیت برخوردار است چاه های لوله‌ای کم عمق هستند که تماماً در بخش‌های خصوصی واقع شدهاند و چاه های لوله‌‌ای با ظرفیت بالا که در بخش‌های عمومی و بیشتر در دشت‌های وابسته به رودخانه گنگ قرار دارند.
برخی از دستگاه‌های پمپاژ الکتریکی و بیشتر دستگاه‌های پمپاژ دیزلی بر روی منابع آب سطحی و تانکهایی با مشخصهی (۶/۱lakhs) نصب شدهاند. در میان روش‌های مختلف آبیاری موارد زیر به ترتیب در اولویت قرار دارند:
۱) چاه های لوله‌‌ای مجهز به موتور الکتریکی
۲) چاه های لوله‌‌ای مجهز به موتور دیزلی
۳) چاه های مته‌‌ای مجهز به پمپ‌های الکتریکی
۴) چاه های مته‌‌ای مجهز به موتور دیزلی
۵) چاه های حفری مجهز به دستگاه پمپاژ الکتریکی
۶) چاه های حفری مجهز به دستگاه پمپاژ دیزلی
۷) چاه های حفری مجهز به چرخابی که با جانور کشیده میشود.
۸) چاه های حفری مجهز به Mhot (با حیوان عمل میکند.)
۹) چاه های کم عمق که بالابر آب آن با نیروی انسان عمل میکند.
کشاورزان در محدوده‌های آبیاری کانال علاقه‌ی شدیدی به گسترش منبع آب زیرزمینی خود برای آبیاری ابراز کردهاند. ‌‌این بهرهبرداری توأم از آب زیرزمینی با آب سطحی در محدوده‌های کانال، پیشرفت بسیار مطلوبی محسوب میشود از‌‌ این نظر که بهرهبرداری بهینه از منابع آب‌ آنها را فراهم میکند.

از نقطه نظر موجود، آب زیرزمینی احتمالاً یک منبع عالی در بسیاری از قسمتهای هندوستان محسوب میشود اما منبع بسیار خوبی به ویژه برای جلگه‌های شرق رودخانه گنگ محسوب میشوند.
انتخاب چاه دهانه گشاد و چاه گمانه:
چاه های دهانه گشاد در مناطق آبخوان نامحدود حفر میشوند در حالیکه چاه های مته‌‌ای و لوله‌‌ای در مناطق آبخوان محدود و نامحدود حفر میشوند. چاه های دهانه گشاد دارای ‌‌این مزیت هستند که میتوان زمانی که به آن نیاز است دقیقاً به منبع دسترسی پیدا کرد و مصرف آن نیز بدون هیچگونه ضایعاتی است.
انتخاب طرح چاه های دهانه گشاد یا چاه های مته‌‌ای به عواملی نظیر توپوگرافی، شرایط زمینشناسی (ژئولوژیکی) صخره‌های زیرین، بارندگی، آب و هوا و … بستگی دارد.
در انتخاب نوع چاهی که قرار است ساخته شود توجه به فاکتورهای زیر ضروری است:
- دسترسی مکانی
- خصوصیات لایه‌های زیرین و تأثیر آنها بر روش ساخت چاه
- ویژگیهای هیدرولوژیکی (آبشناسی) آبخوان‌ها
- نوسانات فصلی سطح آب
- هزینه‌ی تأسیس چاه به علاوه هزینه‌ی تأمین تجهیزات بالابر آب
اجرای آسان و به صرفه بالابر آب
چاه لوله‌‌ای
آبیاری با چاه لوله‌‌ای زمینه‌ی برداشت آب زیرزمینی را به دلیل فشار پایین آب سفره‌ی زیرزمینی فراهم میکند. تکنولوژی بهرهبرداری از آبخوان‌های پایینتر از طریق چاه های لوله‌‌ای در هندوستان، در رتبه‌ی دوم بعد از چین قرار دارد. جهت بهرهبرداری از آب آبیاری با کیفیت بهتر از چاه های لوله‌‌ای، نمونه‌هایی از آب، قبل و بعد از موسم بارندگی جمعآوری و تجزیه و تحلیل میشود در نتیجه تغییرات پارامترهای شیمیایی چاه های لوله‌‌ای را میتوان در نمودار رسم کرد.
از آن جا که چاه های لوله‌‌ای منبع آبیاری همیشگی میباشند از ‌‌این رو کشاورزان به انجام فعالیتهای کشاورزی در سراسر سال ترغیب میشوند. قابلیت اطمینان ‌‌این روش در طول دوران خشکسالی باعث میشود که تولید محصولات کشاورزی به دلیل کاهش ریسک کشت به طور قابل توجهی افزایش یابد. هدف از چنین آنالیزهای هیدرولوژیکی (آبشناسی) عبارتند از:
الف) نشان دادن تغیرات در کیفیت آب زیرزمینی نسبت به زمان
ب) ویژگی‌های طبیعی آبخوانی که در حین مته کردن چاه لوله‌‌ای در هر مکان خاصی با آن مواجه میشویم.
پ) تعیین پتانسیل بازده و عمقی که باید مته شود تا به مقدار آب مورد نیاز دست یابیم.
ت) تعیین اراضی که حفاری چاه های لوله‌‌ای در آنها باید محدود شود.
ث) اجازه به نمایندگیهای کنترل کننده نه تنها برای حفاری بلکه در مورد تعیین حجم آب زیرزمینی استخراج شده.
گسترش بیشتر آب زیرزمینی از طریق ساختن چاه های لوله‌‌ای باید محتاطانه صورت گیرد و بهرهبرداری یکسره از آبهای زیرزمینی (به آن صورتی که در منطقه کومباتور و حوالی آن واقع در تامیل نادو صورت گرفته) باید با بهره گرفتن از مقیاسهای کنترل شده و یا در صورت امکان از طریق وضع قانون متوقف شود.
تلاشهای ما باید به گونه‌‌ای باشد که از منابع آب موجود چه زیرزمینی و چه سطحی به طور بهینه بهرهبرداری کنیم به طوری که‌‌این منابع قابل دوام بوده و از نظر اقتصادی هم مقرون به صرفه باشد.
در برخی از مناطق که دستیابی به آب سطحی مشکل است (بیشتر مناطق خشک و نیمه خشک) اما منابع آب زیرزمینی قابل توجهی جهت رفع نیاز به آب دارند تنها گزینه توسعه برنامه آب‌های زیرزمینی است.
فاصلهگذاری چاه ها
برای مقاصد آبیاری حفر یک سری از چاه ها مناسب است از‌‌این رو فاصلهگذاری مناسب بین چاه ها باید مورد توجه قرار گیرد چرا که سطح ‌‌ایستایی آب (سطح آب زیرزمینی) در حین پمپاژ پایین میرود. چنانچه چاه ها بسیار نزدیک به هم باشند پمپاژ یکی از آنها بر بازده دیگر چاه ها اثر میگذارد. از ‌‌این رو در بیشتر موارد فاصله‌ی چاه ها نباید از ۷۰ متر کمتر باشد. در مورد چاه های لوله‌‌ای کم عمق با عمق ۲۰ متر فاصلهگذاری‌ها میتواند خیلی نزدیکتر و حداقل ۱۸ متر باشد.
سرمایهگذاری خصوصی و عمومی برای چاه ها:
سرمایهگذاری زیرساختی جهت نصب یک پمپ برق روی یک چاه دهانه گشاد بسیار بیشتر از آن است که یک کشاورز به تنهایی بتواند برای جایگزینی سیستم بالابر آب سنتی خود بپردازد.
یک راه برای کشاورزان ‌‌این است که برای نصب تجهیزات پمپاژ و چاه های لوله‌‌ای تعاونی تشکیل دهند به طوری که آب را از یکدیگر بتوانند بخرند یا بفروشند. چنین خرید و فروش آبی در مناطقی مانند گوجرات نسبت به مناطق شمال شرقی هندوستان بیشتر متداول است.
راه دیگری که در پیش پای کشاورزان خرد قرار دارد‌‌ این است که از موتورهای نفتی یا الکتریکی برای مقاصدی به جز بالا آوردن آب نیز استفاده کنند.‌‌این سیستم در شمال شرقی هندوستان متداول شده است.
مزایا و مضرات چاه های دهانه گشاد و چاه های لوله‌‌ای:
الف). چاه های دهانه گشاد
مزایا:
۱) ظرفیت ذخیره قابل دسترس در خود چاه
۲) تجهیزات کوچک برای ساختن آن کافی است.

ـ خاک های کوهپایه ای
در اراضی کوهپایه ای پست و بلند و کم و بیش شیب دار تشکیل شده ­اند، فراوانی گیاه و شدت اثر شیمیایی آب­و­هوایی بر روی سنگ های آهکی، کنگلومراها و ماسه سنگ­های متعلق به دوره­ های ژوراسیک، کرتاسه و دوران سوم موجب تشکیل خاک هایی گردیده اند که به خاک­های قهوه ای جنگلی و قرمز و زرد پودزولیک معروف هستند.
خاک های قرمز و زرد پودزولیک از جمله خاک­های اسیدی هستند که در مناطق با رطوبت زیاد تشکیل می گردند. این خاک ها معمولاً روی شیب های متوسط تا زیاد و تپه ­ماهورهای ساحلی خزر واقع شده اند. و دارای زهکشی متوسط تا خوبی هستند که معمولاً پوشیده از جنگل هایی از گونه ممرز، نارون، و راش هستند. بهترین نحوه استفاده از این اراضی درصورتیکه دارای شیب متوسط تا زیاد باشند ایجاد جنگل مصنوعی و در بعضی موارد کشت چای در دامنه های نسبتاً کم شیب نیز مناسب است.
از دیگر خاک های این گروه خاک قهوه­ای جنگلی است . این خاک­ها معمولاً بر روی شیب­های تند همراه با پستی و بلندی یافت می شوند. زهکشی خارجی این خاک­ها متوسط تا خوب و زهکشی داخلی انها متوسط تا ضعیف است. گیاهان بومی این نواحی بصورت جنگل های برگ­ریز است که عمدتاً از راش، ممرز و بلوط تشکیل شده اند.
ـ خاک­های تپه ماهوری و کوهستانی
منشاء خاک­های کوهپایه­ای و کوهستانی عموماً سنگ­های آهکی و رسوبی خروجی هستند. این خاک­ها به تناسب شرایط اقلیمی و ارتفاعی خصوصیات متفاوتی دارند. گروهی از آنها که از سنگ مادر آهک دار به وجود آمده­اند، در ناحیه خاک­های قهوه­ای جنگلی و رنزینا واقع شده اند و گروه دیگری که از سنگ و ماسه سنگ منشاء گرفته اند، در ناحیه پودزولیک و سرانجام دسته­ای که منشاء سنگ های خروجی دارند در خاک های قهوه­ای جنگلی و پودزولیک قرار دارند.
منشاء این خاک ها مستقیماً با سنگ مادر زیرین خود مربوط است. تضد شدید شرایط آب و­هوای در شب و روز و زمستان و تابستان و عریان بودن سنگ ها در مقابل عوامل بیرونی و عناصر اقلیمی موجب تخریب سریع آنها شده و به تشکیل خاک کمک می کند. از عمده­ترین خاک­های این گروه در منطقه مورد مطالعه می توان به خاک های لیتوسل در ناحیه خاک­های برون جنگلی و رنزینا که از سنگ آهک، سنگ جوش و سنگ رس تا شیست و گنیس و سنگ­های آتشفشانی بوجود آمده­اند، خاک­های لیتوسل خروجی در ناحیه قهوه­ای و سیزوم و خاک های لیتوسل آهکی در ناحیه خاک های براون و چست نات اشاره نمود.
۴-۲-۳-۲ رژیم رطوبتی خاک ها
رژیم رطوبتی خاک در تشکیل و تحویل خاک نقش مهمی را ایفا می کند. بطور کلی آب موجود در خاک در یکی از سه حالت ذیل خواهد بود :
الف: مرطوب تا حالت اشباع
ب: نیروی ثقل بیش از نیروی جاذبه آب توسط خاک بوده و در این حالت آب به طبقات پایین منتقل می شود.
ج: نیروی مکش بین آب و ذرات خاک بیش از نیروی ثقل است که این امر باعث جذب آب توسط خاک می شود.
منظور از رژیم رطوبتی خاک که در این مبحث مطرح گردیده، وجود یا عدم وجود آب زیرزمینی یا آبی است که با فشار کمتر از ۱۵ اتمسفر و یا بیشتر از آن باشد باعث متوقف شدن یا انهدام اکثر گیاهان می گردد
که در این حالت خاک را اصطلاحاً خشک و در حالتی که فشار بین صفر و ۱۵اتمسفر باشد خاک را مرطوب می نامند.
رژیم رطوبتی خاک، براساس وجود یا عدم وجود آب زیرزمینی، قدرت نگهداری آب توسط خاک مرطوب یا خشک بودن مقطع رطوبتی و گاهی با توجه به میانگین درجه حرارت سالیانه، رژیم رطوبتی خاک به انواع پوستیک، زریک، آریدیک، آکویک و یودیک تقسیم می شود.
۴-۲-۳-۳ رژیم حرارتی خاک ها
رژیم حرارتی خاک به میزان متوسط درجه حرارت خاک در ۵۰ سانتی متر اول خاک و یا به میزان درجه حرارت خاک در منطقه ای که خاک به یک طبقه سنگی یا شبه سنگی محدود می شود، اطلاق می گردد.
درجه حرارت خاک از عوامل بسیار مهم است و تاثیر زیادی در رشد گیاهان و تشکیل خاک دارد. در دمای کمتر از صفر درجه فعالیت حیاتی در خاک متوقفذ می شود.
درجه حرارت از افقی به افق دیگر خاک فرق می کند. تغییرات روزانه­ی دمای هوا، تأثیر مستقیمی در میزان دمای خاک تا اعماق ۵۰ سانتی متری دارد و نوسان آن بویژه در خاک اقلیم خشک که تغییرات درجه حرارت در ۵/۲ سانتی متری خاک سطحی تا ۵۵ درجه سانتی ­گراد بالغ می شود.
درجه حرارت خاک را می توان از ارقام هواشناسی تخمین زد. به عنوان مثال: میانگین درجه حرارت سالانه ی خاک را می توان با افزودن یک واحد به میانگین درجه حرارت سالانه­ی هوا، بدست آورد (کردوانی، ۱۳۷۸؛ ۲۸۸ و ۲۸۹).
۴-۲-۳-۴-رژیم حرارتی خاک منطقه مورد مطالعه
با توجه به مطلب ذکر شده و براساس نقشه رژیم رطوبتی و حرارتی خاک ها و براساس آمار هواشناسی گروه مطالعات اقلیم، یک نوع رژیم حرارتی خاک در این منطقه وجود دارد و با توجه به مطالعات هواشناسی و همچنین با در نظر گرفتن این اختلاف درجه حرارت زمستان و تابستان بیش از ۵ درجه سانتی ­گراد و دمای خاک بیش از ۱۵ درجه سانتی گراد می باشد، بنابراین رژیم حرارتی خاک­های منطقه مورد مطالعه در این پژوهش ترمیک می باشد (منابع طبیعی لاهیجان، ۱۳۸۵).

۴-۲-۳-۵ گروه های هیدرولوژکی خاک ها
پس از بررسی­شرایط فیزیکی واحدهای مختلف اراضی از لحاظ بیرون­زدگی سنگی، عمق خاک سطحی، درز و شکاف­های موجود، گروه ­های هیدرولوژیکی خاک­ها طبق روش حفاظت خاک امیرکا موسوم به SCS تهیه گردید.
گروه ­های هیدرولوژیکی خاک عنصر مهمی بر روی ارتفاع هرز آب دارد. گروه های اصلی هیدرولوژیکی خاک توسط روش SCS عبارتند از :
۱٫گروه A : خاک­هایی هستند که آبدوی کمی تولید می­ کنند. این خاک­ها حتی هنگامی که کاملاً خیس باشند قابلیت نفوذ زیادی دارند، مانند خاک های ماسه­ای یا شنی با عمق زیاد. نفوذپذیری این خاک­ها بین ۵/۷ تا ۶/۱۱ سانتی متر در ساعت متغیر است. (رفاهی، ۱۳۷۹؛ ۲۲۲).

2. 2. گروه B : خاک­هایی هستند که روان آب متوسطی تولید می کنند. این خاک­ها حتی هنگامی که کاملاً خیس باشند قابلیت نفوذ متوسطی دارند. در این گروه خاک ها می توان خاک های با بافت نسبتاً ریز مانند خاک های شنی لومی، خاک های شنی همراه با مقدار کمی رس را نام برد. نفوذپذیری آنها بین ۸/۳ تا ۵/۷ سانتی متر در ساعت است (رفاهی، ۱۳۷۹؛ ۲۲۲ و ۲۲۴).

2. 2. گروه C: خاک­هایی هستند که آبدهی نسبتاً زیادی تولید می­ کنند قابلیت نفوذ این خاک ها هنگامی که کاملاً خیس باشند نسببتاً کم است. اغلب دارای بافت سنگین تا خیلی سنگین می باشد. مانند خاک های مخلوط رس و سیلت و همچنین خاک های لوم رسی. در پروفیل برخی از این خاک ها یک لایه غیرقابل نفوذ وجود دارد. نفوذپذیری این خام ها بین ۳/۱ تا ۸/۳سانتی متر در ساعت است (رفاهی، ۱۳۷۹؛ ۲۲۴).

۴٫گروه D: خاک­هایی هستند که روانآب زیادی تولید می کنند و قابلیت نفوذ آنها هنگامی که مرطوب باشد کم است. نفوذ پذیری آنها کم تر از ۳/۱ سانی متر در ساعت می باشد. این گروه عمدتاً شامل : خاک های رسی با ظرفیت آماس­پذیری زیاد، خاک­هایی که سفره­ی آب زیرزمینی به طور دائم در آنها بالاست، خاک هایی که در آنها لایه­ی رسی سخت نزدیک سطح خاک است و همچنین خاک­های کم عمق بر روی مواد غیرقابل نفوذ (رفاهی، ۱۳۷۶؛ ۲۲۴).
گروه ­های هیدرولوژیکی خاک­های منطقه با توجه به بافت، عمق، ساختار زمین شناسی و سایر موارد از نوع گروه C می باشند.
۴-۲-۳-۶ واحدهای اراضی خاکهای محدوده مورد مطالعه
واحد اراضی ۱٫۱
متشکل از کوههای بسیار مرتفع با قلل تیز و کشیده و متشکل از سنگهای آهکی دولومیت، شیل و ماسه سنگ با شیب ۵٠ تا ١٠٠ درصد که در ارتفاع بین ٢٠٠٠ الی ۴۰۰۰ متر از سطح دریا قرار دارند اکثراً بدون پوشش خاکی و یا دارای خاکهای کم عمق همراه با برون زدگی سنگهای بسیار زیاد است از عوامل محدود کننده اراضی فوق شیب بسیار تند و عدم پوشش خاکی همراه با فرسایش بسیار زیاد است که جهت بهرهبرداری از استعداد فوق، بعد از انجام عملیات آبخیزداری و جلوگیری از فرسایش و کنترل چرا میتواند برای چرای دام در قسمتهای محدود از استعداد متوسط برخوردار باشد.
واحد اراضی ۱٫۳
کوههای جنگلی کم ارتفاع از سلسله جبال البرز با قلل مدور متشکل از ماسه سنگ و شیل آهکی بعضاً توف و سنگهای آذرین و دگرگونی با شیب بین ٢۵ تا ۶٠ درصد و در ارتفاع ٨٠٠ متر از سطح دریا قرار گرفته و از خاکهای اسیدی نیمه عمیق تا عمیق با بافت سنگین شکل گرفته بعد از عملیات عمرانی، نظیر جلوگیری از فرسایش و قطع بیرویه جنگل و کنترل چرا از استعداد زیادی برای جنگل و چرای کنترل شده دام برخوردار خواهد شد.
واحد اراضی ۱٫۵
کوههای جنگلی مرتفع در سلسله جبال البرز، با قلل تیز، متشکل از سنگهای آهکی و شیل و توف سنگهای آذرین و دگرگونی با شیب ۵٠ تا بیش از ١٠٠ درصد و در ارتفاع ٣٠٠ تا ٢۵٠٠ متر از سطح دریا قرار دارد که از خاکهای کم عمق تا نیمه عمیق یکنواخت با بافت سنگین تشکیل شده است. از عوامل محدود کننده این واحد، شیب بسیار تند و آبروی کم که بعد از عملیات جلوگیری از قطع بیرویه درختان و جلوگیری از چرای بیرویه از استعداد زیادی برای بهرهبرداری از جنگل صنعتی و چراگاه مناسب دام در بعضی از مناطق برخوردار خواهد بود.
واحد اراضی ۱٫۷
کوه های مرتفع با قلل مدور متشکل از توف ها و خاکسترها و گدازه های اسیدی آتشفشانی و یا سنگ های دگرگونی با شیب ۵۰ تا ۱۰۰ درصد و ارتفاع ۲۰۰۰ تا ۲۳۰۰ متر از سطح دریا. خاک این منطقه بسیار کم عمق تا نیمه عمق سنگلاشی با بیرون زدگی های سنگی زیاد.
واحد اراضی ۴٫۱
دشت­های دامنه ای با شیب ملایم و کمی پستی و بلندی (با خاک نیمه عمیق تا عمیق) بر روی تشکیلات شست و گرانیت و گنیس با شیب ۲ تا ۵ درصد. و خاک های اسیدی نیمه عمیق تا عمیق با بافت سنگین همراه با لکه های اکسید آهن .
واحد اراضی۴٫۲
قسمت های پایین دشت های دامنه ای نسبتاً مسطح با شیب ۵/۰ تا ۱ درصد با خاک های اسیدی عمیق با بافت بسیار سنگین همراه با منقوطه های رنگی .
واحد اراضی ۷٫۲
دشت های سیلابی همراه با بقایای سطوح مرتفع قدیمی، با شیب ۵/۰ تا ۲ درصدی. در اراضی طشتکی خاک های عمیق رسی که تحت تاثیر آب های زیرزمینی قرار گرفته و در حاشیه بستر مسیل ها و آبرفت های بادبزنی خاک های اسیدی عمیق، با بافت متوسط تا سنگین می باشد.
مطابق با نقشه تیپ اراضی محدوده مورد مطالعه روستای پیلدره در تیپ اراضی ۱٫۳ واقع گردیده است.
شکل ۴-۱۶-نقشه تیپ اراضی در محدوده مورد مطالعه
۴-۲-۴-توپوگرافی
آنجائیکه پارامترهای اقلیمی نسبت به ارتفاع تغییر می­ کند بنابراین ارتفاع یک حوضه می ­تواند بیانگر موقعیت آن باشد مثلاً دما همیشه به ازای افزایش ارتفاع کاهش نشان می دهد. بارش نیز نوسانات زیادی نسبت به ارتفاع دارد. به هرحال ارتفاع نقش مهمی در میزان ونوع بارندگی، میزان تبخیر وتعرق وپوشش گیاهی حوضه داشته و در نتیجه روی ضریب رواناب اثر می گذارد و این امر نیز در میزان فرسایش حوضه موثرتر است بطور مثال در حوضه­های مرتفع که نوع بارش عمدتاً بصورت برف است هیدرولوژی آن متفاوت از حوضه های پست که دارای رگبار است می باشد ودر چنین حوضه هایی  مقدار حداکثر دبی سیلاب با یک تأخیر زمانی نسبت به بارش به وقوع می پیوندد. در حالی که در حوضه های دارای رگبار حداکثر دبی سیلاب همراه با حداکثر بارندگی است.
پستی و بلندی های سطح زمین و به طور کلی توپوگرافی این محدوده، از عوامل مؤثر در حرکات توده ای می باشد. در این زمینه از عوامل توپوگرافی که در حرکت توده ای و به خصوص لغزش مؤثرند عبارتند از :

اطلاعات‌مندرج ‌در صورتهای‌ مالی‌باید بی‌طرفانه ‌یعنی ‌عاری ‌از تمایلات ‌جانبدارانه‌باشد. چنانچه ‌انتخاب ‌و یا ارائـه ‌این ‌اطلاعات ‌به‌گونه‌ای ‌باشد که‌ بر تصمیم‌گیری ‌یا قضاوت در جهت‌ نیل ‌به‌ نتیجه‌ای ‌از قبل ‌تعیین‌شده‌، اثر گذارد، صورتهای ‌مالی ‌بی‌طرف ‌نمی‌باشد.
۲-۳-۹ احتیـاط‌^[۲۷]
تهیه‌کنندگان ‌صورتهای ‌مالی‌در عین ‌حال ‌باید با ابهاماتی ‌که‌ به‌گونه‌ای ‌اجتناب‌ناپذیر بر بسیاری‌ رویدادها و شرایط ‌سایه ‌افکنده‌ برخورد کنند. نمونه‌این‌ابهامات‌عبارت‌است‌از قابلیت ‌وصول ‌مطالبات‌، عمر مفید احتمالی ‌دارایی‌های ‌ثابت ‌مشهود و تعداد و میزان‌ ادعاهای‌احتمالی ‌مربوط ‌به‌ ضمانت‌ کالای‌فروش‌رفته‌. چنین‌مواردی‌با رعایت‌احتیاط‌در تهیه‌ صورت‌های ‌مالی ‌و همراه‌ با افشای ‌ماهیت و میزان‌آنها شناسایی‌ می‌شود. احتیاط‌عبارت‌است ‌از کاربرد درجه‌ای ‌از مراقبت ‌که‌ در اعمال‌قضاوت‌برای‌انجام‌برآورد در شرایط‌ ابهام‌ مورد نیاز است‌به‌گونه‌ای ‌که ‌درآمدها یا دارایی‌ها بیشتر از واقع ‌و هزینه‌ها یا بدهیها کمتر از واقع‌ارائه‌نشود . اعمال‌احتیاط‌نباید منجر به‌ایجاد اندوخته‌های‌پنهانی‌یا ذخایر غیر ضروری‌گردد یا دارایی‌ها و درآمدها را عمداً کمتر از واقع‌ و بدهی‌ها و هزینه‌ها را عمداً بیشتر از واقع ‌نشان‌دهد زیرا این‌امر موجب ‌نقض ‌بی‌طرفی‌است و بر قابلیت‌اتکای‌اطلاعات ‌مالی‌اثر می‌گذارد.

۲-۳-۱۰ کامل‌بودن‌
اطلاعات ‌مندرج‌ در صورتهای‌ مالی ‌باید باتوجه‌ به‌ کیفیت ‌اهمیت ‌و ملاحظات‌ مربوط‌ به ‌فزونی ‌منافع‌بر هزینه ‌تهیه‌ و ارائـه ‌آن‌، کامل ‌باشد. حذف ‌بخشی ‌از اطلاعات‌ ممکن‌ است‌ باعث ‌شود که ‌اطلاعات ‌نادرست ‌یا گمراه ‌کننده‌ شود و لذا قابل‌اتکا نباشد و از مربوط ‌بودن‌ آن ‌کاسته ‌شود.
۲-۳-۱۱ قابل‌مقایسه‌بودن^[۲۸]‌
استفاده‌ کنندگان ‌صورتهای ‌مالی ‌باید بتوانند صورت‌های ‌مالی ‌واحد تجاری ‌را طی ‌زمان ‌جهت‌ تشخیص‌روند تغییرات‌ در وضعیت ‌مالی‌، عملکرد مالی ‌و انعطاف‌پذیری ‌مالی‌ واحد تجاری‌ مقایسه‌ نمایند. استفاده‌ کنندگان ‌همچنین‌باید بتوانند صورتهای ‌مالی ‌واحدهای‌ تجاری ‌مختلف ‌را مقایسه‌کنند تا وضعیت ‌مالی‌، عملکرد مالی ‌و انعطاف‌پذیری ‌مالی ‌آنها را نسبت ‌به ‌یکدیگر بسنجند. بدین ‌ترتیب‌ ضرورت ‌دارد اثرات ‌معاملات‌و سایر رویدادهای‌ مشابه ‌در داخل واحد تجاری ‌و در طول‌ زمان‌برای‌آن‌واحد تجاری‌با ثبات‌رویه‌اندازه‌گیری‌ و ارائه‌ شود و بین‌ واحدهای ‌تجاری ‌مختلف ‌نیز هماهنگی ‌رویه ‌در باب ‌اندازه‌گیری ‌و ارائه‌موضوعات ‌مشابه ‌رعایت‌گردد.
رعایت ‌استانداردهای ‌حسابداری ‌موجب‌می‌گردد که ‌قابلیت‌ مقایسه ‌صورت‌های ‌مالی ‌فراهم‌آید زیرا به‌موجب ‌الزامات‌ مندرج‌ در استانداردهای ‌مزبور، واحدهای ‌تجاری‌ مختلف ‌باید برای ‌حسابداری ‌معاملات‌ و رویدادهای ‌مشابه ‌از رویه‌های ‌مشابهی ‌استفاده‌کنند.
نیاز به ‌قابلیت ‌مقایسه ‌را نباید با یکنواختی ‌مطلق‌ اشتباه گرفت ‌و این‌ خصوصیت‌ نباید مانع‌ از بکارگیری‌روش‌های ‌بهبود یافته‌ حسابداری ‌گردد. هرگاه ‌رویه ‌حسابداری ‌مورد استفاده‌ با خصوصیات ‌کیفی‌«مربوط‌بودن‌» و «قابل‌اتکابودن» سازگار نباشد، برای‌واحد تجاری ‌ادامه ‌استفاده ‌از آن‌رویه‌ مناسب‌نخواهد بود. به‌گونه‌ای‌ مشابه‌، در صورت‌ وجود رویه‌های ‌جایگزین ‌«مربوط‌تر» و «قابل‌اتکاتر»، برای ‌واحد تجاری ‌مناسب ‌نخواهد بود که‌در رویه‌های ‌حسابداری ‌مورد عمل ‌تغییر ندهد.
۲-۳-۱۲ ثبات‌رویه‌^[۲۹]
قابل‌ مقایسه‌ب ودن‌ مستلزم ‌این ‌امر است‌ که ‌اندازه‌گیری‌ و ارائه ‌اثرات ‌مالی ‌معاملات ‌و سایر رویدادهای‌مشابه‌ در هر دوره‌ حسابداری ‌و از یک‌دوره ‌به ‌دوره ‌بعد با ثبات ‌رویه‌ انجام‌گیرد و همچنین‌ هماهنگی‌ رویه‌توسط ‌واحدهای ‌تجاری‌ مختلف ‌حفظ ‌شود. اگرچه ‌برای ‌نیل‌ به‌ قابل ‌مقایسه ‌بودن‌، ثبات ‌رویه ‌لازم‌ است ‌اما همیشه ‌به‌ خودی ‌خود کافی‌نیست‌. به ‌طور مثال‌ در دوران ‌تورمی ‌هرگاه‌ دو واحد تجاری ‌که‌ شرایط ‌اقتصادی‌و عملکرد آنها عیناً مشابه‌ است‌ از مبنای ‌بهای‌تمام‌شده‌ تاریخی ‌برای ‌اندازه‌گیری ‌دارایی‌ها استفاده‌کنند، درصورت ‌تحصیل ‌دارایی‌های ‌خود در زمان‌های ‌مختلف ‌نتایج ‌متفاوتی را گزارش‌خواهند کرد.
۲-۳-۱۳ افشاء^[۳۰]
یکی ‌از پیش‌شرط‌های ‌قابل ‌مقایسه‌ بودن‌، افشای‌ رویه‌های ‌حسابداری ‌بکار رفته ‌در تهیه ‌صورت‌های ‌مالی‌و همچنین ‌افشای ‌هرگونه‌ تغییرات ‌در آن ‌رویه‌ها و اثرات ‌چنین‌ تغییراتی ‌می‌باشد. استفاده‌ کنندگان ‌باید قادر باشند تفاوت ‌بین ‌رویه‌های ‌حسابداری‌ برای ‌معاملات ‌و سایر رویدادهای ‌مشابه ‌را که ‌توسط ‌یک ‌واحد تجاری ‌طی ‌دوره‌های ‌مختلف ‌بکار گرفته ‌شده ‌و رویه‌هایی ‌را که ‌توسط‌واحدهای ‌تجاری ‌مختلف ‌اتخاذ شده‌است‌، تشخیص‌دهند. از آنجا که‌ استفاده‌ کنندگان ‌صورت‌های ‌مالی‌علاقه‌مند به‌ مقایسه‌ وضعیت‌ مالی‌، عملکرد مالی ‌و جریانهای‌ وجوه‌ نقد واحد تجاری در طول ‌زمان ‌می‌باشند، ارائـه‌ اطلاعات ‌مقایسه‌ای ‌برای‌حداقل ‌یک‌ دوره‌ مالی ‌قبل ‌ضرورت‌دارد.
۲-۳-۱۴ قابل‌فهم‌بودن‌^[۳۱]
یک‌ خصوصیت‌ کیفی ‌مهم ‌اطلاعات ‌مندرج‌ در صورت‌های‌ مالی ‌این ‌است ‌که ‌به ‌آسانی ‌برای ‌استفاده‌ کنندگان ‌قابل ‌درک ‌باشد.
۲-۳-۱۵ ادغام‌و طبقه‌بندی‌اطلاعات‌
یک‌ عامل ‌مهم‌ در قابل‌ فهم‌ بودن ‌اطلاعات ‌مالی ‌نحوه ‌ارائـه ‌آنهاست‌. برای ‌اینکه ‌ارائـه ‌اطلاعات ‌مالی ‌قابل ‌فهم ‌باشد لازم ‌است ‌که‌ اقلام‌ به‌ نحوی ‌مناسب ‌در یکدیگر ادغام‌ و طبقه‌بندی‌شود.
۲-۳-۱۶ توان‌استفاده‌ کنندگان‌
صورت‌های‌ مالی ‌برای ‌رفع ‌نیازهای ‌استفاده‌ کنندگان‌ مختلفی ‌که ‌از درجات‌ مختلف‌آگاهی‌ از فعالیت‌های‌تجاری ‌و اقتصادی‌ و نحوه‌حسابداری ‌برخوردارند، تهیه‌ می‌شود. معهذا اطلاعات ‌مالی‌عموماً براساس ‌این‌ فرض ‌که ‌استفاده‌ کنندگان ‌از آگاهی ‌معقولی‌ در مورد فعالیت‌های تجاری ‌و اقتصادی ‌و نحوه‌ حسابداری ‌برخوردارند و اینکه ‌مایل ‌به ‌مطالعه ‌اطلاعات‌ با تلاش‌ معقولی ‌هستند، تهیه ‌می‌شود. در عین‌ حال‌، اطلاعات ‌پیچیده‌ای‌ که‌ جهت ‌رفع ‌نیازهای ‌تصمیم‌گیری ‌اقتصادی‌ مربوط‌ تلقی ‌می‌شود نباید به ‌بهانه ‌مشکل ‌بودن ‌درک‌ آن ‌توسط ‌برخی ‌استفاده‌ کنندگان‌ از صورت‌های ‌مالی‌حذف ‌شود، گرچه ‌این‌ گونه ‌اطلاعات‌ نیز باید حتی‌المقدور به‌ گونه‌ای ‌ساده ‌ارائه ‌شود.
۲-۳-۱۷ محدودیتهای‌حاکم‌بر خصوصیات‌کیفی‌اطلاعات‌مالی‌
به ‌ندرت ‌می‌توان ‌اطلاعاتی‌تهیه ‌کرد که‌ کاملاً مربوط‌، قابل‌اتکا، قابل‌ مقایسه ‌و قابل‌ فهم‌ باشد. برخی ‌از مؤثرترین‌ محدودیت‌ها در بندهای ‌زیر تشریح‌می‌گردد:
۲-۳-۱۷-۱ موازنه‌بین‌خصوصیات‌کیفی‌
یکی‌از محدودیت‌ها این‌است‌ که‌ اغلب ‌نوعی ‌موازنه ‌یا مصالحه‌ بین‌ خصوصیت‌های ‌کیفی‌ ضرورت ‌دارد. به‌طور مثال ‌اطلاعاتی ‌که ‌قابل‌اتکاتر است‌ اغلب ‌از درجه ‌مربوط‌ بودن‌ کمتری ‌برخوردار است ‌و به ‌عکس‌. عموماً هدف‌، دستیابی ‌به ‌نوعی ‌توازن ‌بین ‌انواع ‌خصوصیات‌ به ‌منظور پاسخگویی ‌به ‌اهداف ‌صورت‌های ‌مالی‌است‌ .اهمیت ‌نسبی‌خصوصیتهای‌کیفی‌ در موارد مختلف ‌امری‌ قضاوتی‌است‌.
مثال ‌دیگری ‌از تضاد بالقوه ‌بین‌ خصوصیات‌ کیفی‌، تضاد بین ‌«بی‌طرفی» و «احتیاط» است‌که‌ هر دوی ‌آنها از خصوصیات‌ مربوط ‌به ‌قابلیت ‌اتکا محسوب‌می‌شود. بی‌طرفی‌عبارت‌از عاری‌بودن‌از تمایلات ‌جانبدارانه‌است‌. معهذا اعمال ‌احتیاط ‌بیش ‌از حد معمول‌، منجربه ‌بیان ‌کمتر از واقع ‌دارایی‌ها و درآمدها و بیان‌ بیشتر از واقع‌بدهی­ها و هزینه‌ها می‌شود. برای ‌اجتناب ‌از این‌خطری ‌که ‌متوجه ‌«بی‌طرفی» است‌، «احتیاط‌» را نباید به ‌عنوان‌یک ‌انحراف ‌سیستماتیک‌ در اندازه‌گیری ‌تعبیر کرد، بلکه ‌احتیاط‌را باید نوعی ‌طرز تفکر تعبیر کرد که ‌ارزیابی‌ دقیق ‌ابهامات ‌و توجه ‌هشیارانه ‌به‌ خطرات ‌احتمالی‌را می‌طلبد. حالت‌مطلوب‌ این ‌است ‌که ‌میزان ‌تردید ناشی‌از برخورد محافظه‌کارانه‌، کاملاً با تمایل ‌به ‌خوش‌بینی ‌بیش‌از حد جبران‌شود.
۲-۳-۱۷-۲ به‌موقع‌بودن‌^[۳۲]
هرگاه ‌تأخیری‌ نابجا درگزارش‌اطلاعات‌رخ‌دهد، اطلاعات ‌ممکن‌است‌ خصوصیت‌ مربوط ‌بودن ‌خود را از دست‌ بدهد. ممکن‌است‌لازم‌ شود که ‌مدیریت ‌نوعی ‌موازنه ‌بین ‌مزیت‌های ‌نسبی ‌«گزارشگری‌ به ‌موقع‌» و «ارائـه‌اطلاعات ‌قابل ‌اتکا» برقرار کند. برای‌ارائـه ‌به ‌موقع ‌اطلاعات‌، اغلب‌ ممکن‌است ‌لازم ‌شود قبل ‌از مشخص‌ شدن ‌همه‌ جنبه‌های ‌یک‌معامله‌یا رویداد، اطلاعات ‌موجود گزارش‌شود که ‌این ‌از قابلیت‌ اتکای‌ آن ‌می‌کاهد. به‌عکس‌، هرگاه ‌به ‌منظور مشخص‌شدن ‌همه ‌جنبه‌های‌ مزبور، گزارشگری ‌با تأخیر انجام ‌گردد، اطلاعات‌ممکن‌است ‌کاملاً قابل‌ اتکا شود، لیکن ‌برای‌ استفاده‌کنندگانی ‌که ‌باید طی ‌این ‌مدت ‌تصمیماتی ‌اتخاذ کنند بی‌فایده‌ شود. برای‌ نیل‌ به‌موازنـه ‌بین‌ خصوصیات‌ مربوط ‌بودن ‌و قابل ‌اتکا بودن‌، با توجه‌ به ‌الزامات‌قانونی‌در مورد زمان ‌ارائـه ‌اطلاعات‌، مهمترین ‌موضوعی‌که‌ باید مورد توجه‌ قرار گیرد این‌است‌که‌چگونه ‌به ‌بهترین ‌وجه ‌به ‌نیازهای‌ تصمیم‌گیری ‌اقتصادی ‌استفاده‌ کنندگان ‌پاسخ‌ داده‌ شود. سود برای اثربخشی باید به موقع در دسترس قرار گیرد. به موقع بودن سود، موجب واقعی شدن بازده می‌گردد و در صورت ارائه در فواصل کوتاه مدت، موجب کاهش ریسک اطلاعاتی می‌گردد. در این حالت سود حسابداری به دنبال اندازگیری سود اقتصادی است، که تغییر دهنده ارزش بازار سهام است ( کردستانی ۱۳۸۶، ۸۸).
۲-۳-۱۷-۲-۱ عوامل موثر بر به موقع بودن سود و گزارشگری آن
در تحقیقات انجام شده قبلی، مهمترین عوامل موثر بر گزارشگری مالی به موقع به شرح زیر نوان شده‌اند:
الف اندازه شرکت: در بیشتر پژوهش های انجام شده قبلی در خارج از کشور، وجود رابطه معنی دار بین به موقع بودن گزارشگری مالی سالیانه با اندازه شرکت مورد تایید قرار گرفته است. بیشتر این محققین معتقد ندکه شرکت‌های با اندازه بزرگ زودتر از شرکت‌های کوچک، عملیات حسابرسی خود را اجرا و تکمیل می‌کنند.
اولاً) به دلیل استقرار سیستم‌های کنترل داخلی قوی درشرکت‌های بزرگ، احتمال وقوع اشتباه چه سهوی و چه عمدی در صورت‌های مالی کاهش پیدا می‌کند و به تبع آن حسابرسان می‌توانند اتکای بیشتری بر سیستم کنترل داخلی شرکت نموده و به نحو قابل ملاحظه ای از حجم آزمون‌های محتوا به کاهند. ثانیاً شرکت‌های بزرگ به دلیل داشتن منابع مالی زیاد قادرند کارمندان حسابداری بیشتر با تخصص و تحصیلات بالاتر و همچنین سیستم‌های اطلاعاتی پیشرفته تری را به خدمت به گیرند. از طرف دیگر این شرکت‌ها با در اختیار حسابرسان گذاشتن تعدادی از پرسنل خود و انجام قسمتی از کارهای حسابرسی و بکارگیری موسسات حسابرسی کارآمد و پرداخت حق الزحمه حسابرسی بیشتر، عملیات حسابرسی صورت‎های مالی آنها در مدت زمان اندکی بعد از اتمام سال مالی انجام می‌شود.
ثالثاً) شرکت‌های بزرگ از حساسیت بیشتری نسبت به شرکت‌های کوچک برخوردارند. شرکت‌های بزرگتر دارای هزینه های سیاسی بیشتری نسبت به شرکت‌های کوچک‌تر هستند. بزرگ بودن شرکت، تعداد زیاد ذینفعان را به همراه دارد که تمایل دارند، عملیات شرکت را با دقت و حساسیت زیادی تعقیب کنند. بنابراین مدیران شرکت‌های بزرگ تمایل دارند، مدت زمان تاخیر در اجرا و تکمیل عملیات حسابرسی و گزارشگری مالی را کاهش دهند. زیرا آنها شدیداً از طرف سرمایه گذاران، اعتبار دهندگان، نهادهای قانونی و دیگر استفاده کنندگان برای ارائه به موقع صورت‌های مالی خود تحت فشارند. لذا، این فرض قابل تصور وجود دارد که ارتباط معنی دار آماری بین اندازه شرکت و مدت زمان اجرا و تکمیل عملیات حسابرسی وجود دارد.
ب) نسبت بدهی به حقوق صاحبان سهام: این امکان وجود دارد ،شرکت‌هایی که نسبت بدهی به حقوق صاحبان سهام آنها بالا باشد؛ تمایل داشته باشند میزان و سطح ریسک خود را پنهان نمایند.آنها ممکن است برای این منظور درصدد برآیند، صورت‌های مالی سالانه خود را با تاخیر منتشر کنند. از طرف دیگر بالا بودن نسبت بدهی به حقوق صاحبان سهام، احتمال ناتوانی شرکت در بازپرداخت بدهی و ایفای تعهدات را افزایش می‌دهد. در چنین مواردی حسابرسان نگران کمتر از واقع نشان دادن بدهی‌ها توسط شرکت خواهند بود. بنابراین حسابرسان برای کاستن میزان مسئولیت خود در مقابل دعاوی مطروحه احتمالی در آینده، رسیدگی کامل‌تری را برنامه‌ریزی کرده و روش‌های حسابرسی را بگونه‌ای طراحی و اجرا می نمایند که از کامل بودن بدهی های ثبت شده اطمینان حاصل کنند. انجام این گونه اقدامات از جانب حسابرسان، موجب طولانی شدن زمان تکمیل عملیات حسابرسی و تاخیر در انتشار صورت‌های مالی خواهد شد.
ج)سودآوری: توان سودآوری شرکت به عنوان یکی از متغیرهای اثر گذار بر مدت زمان اجرا و تکمیل عملیات حسابرسی مورد مطالعه قرار گرفته است. وجود یک رابطه منفی بین توان سودآوری شرکت با مدت زمان تاخیر در اجرا و تکمیل عملیات حسابرسی شرکت قابل تصور است. بدین معنی که شرکت‌های سود ده زودتر از شرکت‌های زیان ده، عملیات حسابرسی خود را اجرا و تکمیل می‌کنند.
گزارش سود یا زیان می‌تواند به عنوان یک خبر خوب یا بد در مورد نتایج عملکرد سالانه شرکت مورد توجه قرار گیرد. در مورد شرکت‌های زیان ده، مدیران شرکت تمایل دارند انتشار گزارش‌های مالی سالانه با تاخیر باشد تا از عواقب انتشار یک خبر بد اجتناب نمایند. ازاین رو، مدیران شرکت‌های زیان ده تمایل دارند، حسابرسان از برنامه زمانی معمول حسابرسی عقب تر باشند و عملیات حسابرسی با تاخیر بیشتری انجام شود. همچنین در مورد شرکت‌های زیان ده، حسابرسان عملیات حسابرسی را با احتیاط و اعمال مراقبت حرفه‌ای بیشتری انجام می‌دهند. به ویژه زمانی که احتمال بروز ناتوانی مالی، ورشکستگی یا عدم تداوم فعالیت یا تقلب مدیران در شرکت‌های زیان ده وجود داشته باشد. در نقطه مقابل، شرکت‌های سود ده به منظور انتشار یک خبر خوب تمایل به انتشار زودتر از موعد صورت‌های مالی سالانه حسابرسی شده دارند. از این رو نسبت به تکمیل سریع عملیات حسابرسی و جلوگیری از تاخیر در تکمیل عملیات حسابرسی علاقه نشان می‌دهند. هم چنین در شرکت‌های سود ده، چنان چه حاشیه سود یا نرخ بازده آنها بالاتر از متوسط صنعت باشد، با انتشار این خبر خوب، از مزایای پیش‌بینی‌های بازار و تصمیمات استفاده کنندگان در مورد شرکت منتفع خواهند شد. عملکرد مثبت یک شرکت اثر برجسته‌ای بر روی ارزش سهام شرکت خواهد داشت.
د) نوع اظهارنظر حسابرسی: مدت زمان تاخیر در اجرا وتکمیل عملیات حسابرسی به عنوان تابعی از نوع اظهارنظرحسابرسی ارائه شده در نظر گرفته می‌شود. براین اساس عنوان می‌شود ؛ شرکت‌هایی که اظهار نظر حسابرسی ارائه شده در مورد صورت‌های مالی آنها به شکل مقبول است، احتمالا زودتر از شرکت‌هایی که اظهارنظر غیرمقبول دریافت می‌کنند، عملیات حسابرسی خود را اجرا و تکمیل می‌کنند. به عبارت دیگر، متوسط تاخیر در اجرا و تکمیل عملیات حسابرسی برای شرکت‌هایی که اظهار نظر مقبول دریافت می‌کنند، کمتر از شرکت‌هایی است که اظهار نظر غیر مقبول دریافت می‌کنند.
اظهارنظرهای غیر مقبول به عنوان یک خبر بد در نظر گرفته شده و باعث کندی در انتشارصورت‌های مالی سالانه حسابرسی شده شرکت می‌شود. علاوه بر آن، اختلاف نظرهای موجود بین حسابرس و شرکت در خصوص بندهای شرط گزارش حسابرسی مطرح شده، موجب افزایش مدت زمان تاخیر در اجرا و تکمیل عملیات حسابرسی شرکت می‌شود(مرادی و پور حسینی، ۱۳۸۸).
۲-۴- عدم تقارن اطلاعاتی
۲-۴-۱ عدم تقارن اطلاعات و کارایی بازار
عدم تقارن اطلاعات زمانی ایجاد می‌شود که سهامداران به اطلاعات محرمانه ای که مدیران شرکت در اختیار دارند، دسترسی نداشته باشند. وجود اطلاعات کافی در بازار و انعکاس بموقع و سریع اطلاعات بر روی قیمت اوراق بهادار ارتباط تنگاتنگی با کارایی بازار دارد. در بازار کارا، اطلاعاتی که در بازار پخش می‌شود به سرعت بر قیمت تاثیر می گذارد. در چنین بازاری، قیمت اوراق بهادار به ارزش ذاتی آن نزدیک است. به عبارت دیگر ویژگی مهم بازار کارا این است که قیمت تعیین شده در بازار، شاخص مناسبی از ارزش واقعی اوراق بهادار است. بازار کارا باید نسبت به اطلاعات جدید حساس باشد. اگر اطلاعات تازه ای به اطلاعات عموم می‌رسد، قیمت سهام عادی شرکت متناسب با جهت اطلاعات یاد شده تغییر خواهد کرد. اگر بازار نسبت به اطلاعات جدید بی تفاوت باشد و عکس العمل لازم را نشان ندهد، یعنی تحلیل کننده ای در بازار برای ارزیابی و بررسی اثر اطلاعات جدید برقیمت نباشد، طبعاً آن بازار کارایی نخواهد داشت (جهانخانی و عبده تبریزی، ۱۳۷۲).
جیانگ و کیم،۲۰۰۰، بیان داشتند که در شرکت‌هایی که سهامداران آنها را نهادها و شرکت‌های دیگر تشکیل می‌دهند، اطلاعات داخلی با ارزش درباره چشم اندازهای تجاری آتی شرکت و همچنین استراتژی‌های تجاری آن، از طریق ارتباط مستقیم بین مدیران و شرکت‌های مالک عمده سهام به طور انحصاری در اختیار قرار می گیرد. این انتقال اطلاعات اغلب از طریق کانال هایی همانند اعضای مشترک هیات مدیره در اختیار شرکت‌های سهامدار قرار می گیرد و از این طریق اکثر شرکت‌های سرمایه گذار به این اطلاعات دسترسی پیدا می‌کنند. لذا رواج مالکیت شرکت‌ها توسط شرکت‌های دیگر می‌تواند نقش اساسی در کاهش میزان عدم تقارن اطلاعات بین مدیران و سرمایه‌گذاران برون شرکتی و در نتیجه کارایی بازار سرمایه در مورد اطلاعات آنها داشته باشد(جهانخانی و عبده تبریزی،۱۳۷۲)، در مورد ویژگی بازارکارا بیان می‌دارند: افراد مطلع در بازار وجود دارند و این افراد با اطلاعاتی که دارند بازار را به کارایی می‌رسانند. اما آنها نمیتوانند از اطلاعات و دانش افزونشان نتایج بهتر و سود بیشتری بدست آورند. در این محیط فرد متخصص تر و آگاه تر از فرد عامی سود بیشتری نمی برد و افراد ناوارد در بازار کارا مغبون نمی‌شوند. قیمت بازار طوری تعیین می‌شود که منعکس کننده تمام اطلاعات خوب و بد است.
در بازار کارا، تعدیل قیمت‌ها به سرعت انجام می شود. در این بازار افراد زیادی حضور دارند که اطلاعات را دریافت و ارزیابی و ارزش آن را پیدا می‌کنند و به فوریت اقدام به خرید و فروش می‌کنند. اقدام فوری آنها باعث می‌شود که اطلاعات موجود دقیقاً و به سرعت روی قیمت‌ها انعکاس یابد.
یکی از معیارهای سنجش کارایی بازار، تعیین نوع اطلاعاتی است که در قیمت اوراق بهادار منعکس است که عبده و جهانخانی سه سطح به شرح زیر برای آن مطرح نموده اند:
۲-۴-۱-۱ شکل ضعیف
در این سطح از کارایی، قیمت های اوراق بهادار فقط اطلاعاتی را منعکس می نمایند که با قیمت‌های گذشته ارتباط دارد و از توالی تاریخی قیمت‌ها حاصل می‌شود. این اطلاعات بلافاصله در قیمت‌های جاری منعکس می‌شوند. در این حالت فرض می‌شود قیمت اوراق بهادار فقط منعکس کننده اطلاعات تاریخی است. پس شکل ضعیف کارایی می گوید که با مطالعه روند تاریخی قیمت سهام، قادر نیستیم آینده را پیش‌‌بینی نماییم و قیمت سهام روند خاصی ندارد.
۲-۴-۲-۲ شکل نیمه قوی
در این سطح از فرضیه، قیمت سهام منعکس کننده همه اطلاعات عام و منتشر شده‌است. در اینجا اطلاعات عام محدود به قیمت های گذشته نیست و در برگیرنده هر اطلاعی درباره عملکرد شرکت و مشخصات صنعتی است که آن شرکت در آن فعالیت می کند. در بازار کارا در شکل نیمه قوی قیمت بلافاصله با ورود اطلاعات جدید متاثر می شود. چنین کارایی کمک بزرگی به سرمایه‌گذاران می نماید. به ویژه آنهایی که حضوری کافی در بورس ندارند و نیز برای کسانی که شناختی همه جانبه از امور مالی ندارند.
۲-۴-۱-۳ شکل قوی
دراین حالت فرض آن است که تمام اطلاعات مربوط و موجود اعم از اطلاعات محرمانه و در دسترس عموم در قیمت اوراق بهادار انعکاس دارد. قیمت اوراق بهادار حتی منعکس کننده تمام اطلاعات محرمانه جاری و تاریخی است. در این سطح کارایی که گسترده ترین مفهوم کارایی است، اگر اتفاقی در شرکت بیفتد دیگر نمی‌شود گفت که فقط مدیر عامل آن را می‌داند و دیگران از آن بی اطلاعند. در این زمینه قیمت سهام شرکت مورد نظر بلافاصله نسبت به این اتفاق عکس العمل نشان می‌دهد. زیرا همه اطلاعات محرمانه هم سریعاً به بازار منتقل می‌شود و اطلاعات محرمانه افشا نشده‌ای در شرکت وجود ندارد.
در چنین وضعیتی، مفروض است که سیستم‌های کنترل داخلی شرکت به قدری قوی است که کسی نمی‌تواند اطلاعات محرمانه یا اطلاعات خاصی داشته باشد. وقتی مثلاً مدیر عامل یا هیات مدیره از امری با خبر می‌شوند، بلافاصله بقیه نیز از آن باخبر می‌شوند و چون همه خبر دارند، قیمت به سرعت متاثر می‌شود، و بنابر این اطلاعات به ظاهر محرمانه دیگر ارزش چندانی برای آن مدیر عامل و سایر مدیران عالی رتبه ندارد. این نوع کارایی حتی در بورس های بسیار معتبر هم واقعیت ندارد.زیر بنای فرضیات بازار کارا رقابت برای اطلاعات است(واتز وزیمرمن ۱۹۸۶، ۳۳۲)^[۳۳].
رقابت، سرمایه‌گذاران و تحلیل گران مالی را به سوی بدست آوردن اطلاعات مرتبط با شرکت از بسیاری از منابع غیر از گزارشات حسابداری شرکت و حتی خارج از خود شرکت سوق می‌دهد. برای مثال تحلیل گران اطلاعات، تولید هفتگی شرکت‌ها را بدست آورده و با مدیریت مصاحبه می‌کنند. تحلیل گران همچنین با رقبای شرکت در مورد فروش و با اعتبار دهندگان در مورد وضعیت اعتباری شرکت مصاحبه می‌کنند. به طور میانگین در یک بازار کارا که قیمت های سهام بر اساس نرخ مورد انتظار بازار تعدیل شده باشد، این قیمت‌ها برآورد صحیحی از ارزش آتی سهام هستند. از این رو اگر سود حسابداری به طور تجربی به قیمت سهام یا تغییرات قیمت سهام ارتباط دارد، این سودها می توانند شاخص مناسبی از ارزش یا تغییرات در ارزش سهام باشند. هر چند این سودها با بهره گرفتن از یک مفهوم از سود محاسبه نشده باشند.
مفاهیم بازار کارا به طور واضح با این فرضیه که گزارشات حسابداری تنها منبع اطلاعات هستند، متناقض هستند. گروهی از محققین در طی تحقیقات درزمینه کارایی بازار سرمایه به برداشت اشتباهی رسیده‌اند. آنان بر خلاف گروه‌های دیگری که معتقدند بررسی در زمینه کارایی فقط از طریق تجزیه و تحلیل آماری امکان پذیر است، نظراتی را ارائه داده‌اند که سبب شکسته شدن حریم مبانی شده‌است که سال ها مبنای اینگونه بررسی‌ها را تشکیل داده است و نظرات این گروه برداشتی غلط از کارایی و مفهوم آن می‌باشد. این اشتباهات شامل تصورات اشتباه در ماهیت کارایی، تصورات اشتباه در شواهد وجود کارایی و برداشت های غلط از مفهوم کارایی می باشد (فدایی نژاد ۱۳۷۳، ۲۲ ).
۲-۴-۲ عدم تقارن اطلاعاتی و دامنه قیمت پیشنهادی خرید و فروش سهام

فرضیه ی دوم

۰٫۶۱۹۵۵۶

۶۱٫۹۵%

فرضیه ی سوم

۰٫۴۷۵۲۶۹

۴۷٫۵۲%

فرضیه ی چهارم

۰٫۸۸۰۹۷۱

۸۸٫۰۹%

فرضیه ی پنجم

۰٫۸۵۸۳۷۱

۸۵٫۸۳%

همانگونه که مشاهده می شود ، در فرضیه ی اول ۲۳٫۱۴% از تغییرات حق الزحمه ی حسابرسی تحت تأثیر حق الزحمه ی برآوردی بوده است . همین طور در فرضیه ی دوم ۶۱٫۹۵% از تغییرات متغیر وابسته تحت تأثیر متغیر مستقل قرار گرفته . در فرضیه ی سوم نیز ۴۷٫۵۲% تغییرات متغیر وابسته توسط متغیرهای مستقل تبیین شده است و مابقی تغییرات متغیر وابسته تحت تأثیر عوامل دیگری است و در واقع توسط عواملی به جزء متغیر (های) مستقل توضیح داده می شود . در مورد فرضیه ی چهارم نیز ۸۸٫۰۹% تغییرات متغیر وابسته توسط متغیر های مستقل توضیح داده شده اند و این عدد برای فرضیه ی پنجم ۸۵٫۸۳% است .

همانطور که ذکر شد معیار ضریب تعیین تأثیر آن چنانی در رد یا قبول فرضیات نخواهد داشت . ضریب تعیین، شاخصی است که نشان می‌دهد تا چه اندازه معادله ی رگرسیونی نمونه‌ها، داده‌ها را به نکویی برازش می‌کند. البته لازم است توجه شود که ملاک  R² را نمی‌توان و نبایستی به تنهایی در نظر گرفت؛ بلکه این ملاک را باید به موازات سایر ملاک‌های آماری در نظر گرفت (گجراتی و همکاران -۱۳۸۹ ) ، که این ملاک ها از جمله مبحث های تخصصی آماری است که در این تحقیق به آن پرداخته نمی شود .
فصل پنجم
“نتیجه گیری و پیشنهادات”
۵-۱) مقدمه
هدف عمده و اصلی این پژوهش بررسی و تحلیل چسبندگی هزینه های حسابرسی و حسابداری شرکتهای پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران می باشد . لذا با توجه به اینکه بیش از ۹۰% تحقیقات انجام شده به صورت پایان نامه های دانشجویی و مقالات علمی – پژوهشی مربوط به چسبندگی هزینه های حسابداری بود ، در نتیجه اولویت اصلی فرضیات را چسبندگی هزینه های حسابرسی قرار دادیم و از ۵ فرضیه ی مطرح شده ، ۳ فرضیه را به مبحث چسبندگی حق الزحمه ی حسابرسی اختصاص دادیم . با توجه به اینکه در گذشته و در داخل کشور پایان نامه یا مقاله ای به صورت اختصاصی به موضوع چسبندگی هزینه ی حسابرسی نپرداخته بود لازم دانستیم ابتدا حق الزحمه ی حسابرسی و مدل چسبندگی هزینه ی حسابرسی را مورد آزمایش قرار دهیم و این سوال به عنوان سوال اول مطرح شد که آیا حق الزحمه ی حسابرسی به صورت کامل با سطح پیشنهاد شده توسط مدل هزینه ی حسابرسی تعدیل می شود ؟ پس از آن این سوال مطرح گردید که آیا به طور کلی حق الزحمه ی حسابرسی د رایران مانند هزینه های عملیاتی حسابداری دارای چسبندگی می شوند یا خیر .در صورتی که جواب این سوال مثبت می شد ، در نتیجه اضافه کردن متغیر جدید به مدل ارزش چندانی پیدا نمی کرد . پس از اینکه با آزمون فرضیه ی دوم جواب این سوال مشخص شد ، متغیر جدیدی را به مدل اضاف کردیم و فرضیه ی سوم مطرح شد . سوال این فرضیه آن بود که آیا نرخ تورم بر چسبدگی هزینه ی حسابرسی اثر گذار است؟ در مورد چسبندگی هزینه های عملیاتی ابتدا با بهره گرفتن از فرضیه ی چهارم تعیین کردیم که هزینه های عملیاتی دارای رفتاری چسبنده هستند ، سپس متغیر جدیدی را به مدل اضافه کردیم تا تأثیر این متغیر را نیز بر این نوع از هزینه جویا شویم . به طور خلاصه ، ۵ فرضیه در این پژوهش مطرح گردید و به منظور آزمایش فرضیات داده های مختلفی جمع آوری شد . سپس در فصل چهارم داده های گردآوری شده با کمک نرم افزار EVIWES 8.1 مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفتند . دراین فصل نتایج حاصل از آزمون فرضیات و تجزیه و تحلیل آن به همراه پیشنهاداتی در زمینه ی چسبندگی هزینه جهت سایر محققین بیان خواهد شد .
۵-۲) نتایج تحقیق
حسابرسی از ابزارهای اصلی پاسخگویی در عرصه ی فعالیت های اقتصادی است . در واقع حسابرسی را می توان عامل نظارت هر سیستم به حساب آورد که به شکل گسترده از بالاترین سطح اداره ی کشور تا کوچکترین واحد تجاری درگیر آن هستند . در نتیجه هر سیستم برای اینکه دوام داشته باشد ، به نظارت و بازخورد نیاز دارد . (نیک بخت و تنانی-۱۳۸۹) .در ایران نیز یکی از مناقشات اصلی حرفه ی حسابرسی تعیین حداقل نرخ دستمزد و حق الزحمه ی حسابرسی و نرخ شکنی برخی از مؤسسات است . از این رو آگاهی از عوامل مؤثر بر حق الزحمه ی حسابرسی و رفتار این هزینه هم برای صاحبکار و هم برای حسابرسان مفید خواهد بود. در واقع آگاهی از چسبندگی هزینه ی حسابرسی می تواند مزیتی دو جانبه ای هم برای صاحبکار و هم برای حسابرسان داشته باشد . صاحبکاران میتوانند از طریق چانه زنی و مذاکره بر سر حق الزحمه های حسابرسی و به وسیله ی کنترل این هزینه در داخل سازمان ، موجبات کاهش چنین هزینه ای را فراهم آورد و تحمل آن را آسانتر نماید . علاوه بر آن حسابرسان نیز با آگاهی از رفتار این هزینه ، می توانند خدمات خود را به شکل مناسبی قیمت گذاری کنند و از قیمت گذاری غیر رقابتی حسابرسی و در نظر گرفتن آن به عنوان یک کالای همگن که استقلال و کیفیت حسابرسی را به خطر می اندازد جلوگیری کنند . چسبندگی حسابرسی همچنین شواهد مفیدی را برای محققین فراهم می آورد . محققین می توانند تغییر در استانداردهای حسابرسی را در طول زمان و یا تغییر در شرایط اقتصادی رامورد بررسی قرار دهند .(ویلیرس و همکاران-۲۰۱۴)
در مورد چسبندگی هزینه ی حسابداری می توان گفت نتایج این پژوهش در برگیرنده ی اطلاعات با اهمیتی در ارتباط با چگونگی رفتار هزینه ها است که می تواند توسط استفاده کنندگان (به ویژه حسابداران ، مدیران ، تحلیل گران مالی و حسابرسان در جهت ارزیابیها و تصمیم گیری های خود) مورد استفاده قرار بگیرد .
(( البته ذکر این نکته لازم است که با توجه به اینکه در پژوهشهای قبلی به تفصیل در مورد چسندگی هزینه های عملیاتی بحث شده ، در اینجا فقط اثر یک متغیر را بر روی هزینه های حسابداری مورد بررسی قرار دادیم و آن نرخ تورم بود . شاید این سوال پیش بیاید که فرضیه ی چهارم که در پژوهش های پیشین به آن پرداخته شده به چه علت در این تحقیق مورد بررسی قرار گرفته . در پاسخ به این سوال باید گفت در قسمت بررسی و تحلیل هزینه های عملیاتی حسابداری با توجه به اینکه هدف اصلی خود را بررسی نرخ تورم بر چسبندگی هزینه ی حسابداری قرار دادیم لازم بود قبل از بررسی نرخ تورم ، مدلی را ارائه کنیم تا میزان چسبندگی را بدون حضور نرخ تورم اندازه گیری کنیم ، سپس در فرضیه ی پنجم متغیر نرخ تورم را به مدل اضافه کردیم تا تأثیر این متغیر به صورت بهتری قابل درک باشد . به عبارت دیگر هدف از این کار این بوده است که میزان شدت چسبندگی را با وجود نرخ تورم و بدون وجود نرخ تورم مورد بررسی قرار بدهیم ))
۵-۲-۱) نتایج فرضیه ی اول
فرضیه ی اول این تحقیق به این صورت بود که حق الزحمه ی حسابرسی فوراً و به صورت کامل با سطح پیشنهاد شده توسط مدل هزینه ی حسابرسی تعدیل می شود . نتایج اصلی این فرضیه را در جدول ۵-۱ نشان داده ایم :
جدول ۵-۱) نتایج فرضیه ی اول

فرضیه

ضریب

مقدار ضریب

آماره

مقدار آماره

سطح معنا داری

نتیجه ی آزمون

فرضیه ی اول

_۱β

۰٫۶۲۴۵۱۲

t

هلاکو مراغه را به پایتختی خود برگزید و از عیسویان حمایت نمود ، همچنین آنها را به امور مهم گذاشت. هلاکو اختلافاتی نیز با برکای که خواهان جانشینی اریق بوکا بجای منکو بود ، داشت که به درگیری های میان آن دو منتهی شد.( اشپولر،۱۳۸۹،۶۶-۶۱). هلاکو به منظور برقراری نظم و امنیت و ساماندهی امر حکومتی در سال ۶۶۱ هـ مجلس شور مملکتی تشکیل داد(همان،۶۹). در این مجلس شمس الدین محمد جوینی برادر مورخ معروف به وزارت رسید(خواند میر،۱۳۵۵ ،۲۶۶). هلاکو در ربیع الاول سال ۶۶۳ﻫ وفات یافت و اباقاخان جانشین او شد .
۳-۲- ۲-اباقاخان
اباقاخان در دوران سلطنت هلاکو به خراسان فرستاده شد و بر آن ولایت حکم می راند در حالیکه ارغون در دستگاه او خدمت می کرد. اباقا در هنگام مرگ هلاکو به قشلاق خود در مازندران رفته بود ، اما با شنیدن خبر مرگ هلاکو خود را به قورلیتای رساند و در سال ۶۶۳ هـ توانست به تخت قاآنی بنشیند . او تابستان را در ایلاق و زمستان را در مراغه می گذراند.(سمرقندی ، بی تا،۱۷۰). ازدوران سلطنت اباقاخان بعنوان دوره رشد وترقی مسیحیان تحت حکومت مغول یاد شده است(لین ،۱۳۸۹،۷۸). او در همان اوایل حکومت خود ، دختر میخائیل هشتم ، امپراطور روم شرقی به نام مریم را به عقد خود درآورد و رابطه خود را با آنها مستحکم نمود و هنگامیکه بر تخت نشست ممالک را بین امرا و حکام تقسیم نمود . اباقا وزارت خود را به شمس الدین محمد جوینی داد ، او همچنین تبریز را به پایتختی برگزید(رشید الدین فضل الله،۱۳۶۷:ج۲،۷۴۳) . در این زمان عطامک جوینی نیز به حکومت عراق رسید و عراق در دوران او آباد و شکوفا شد.
در همان اوایل حکومت اباقاخان ، از جانب اردوی زرین دشمنی هایی با او صورت گرفت و سرانجام نوباقای و برکه در سال ۶۶۴ هـ به جنگ با اباقاخان برخواسته و در نزدیکی آق سو با نبردی در گرفت که در آن نوقای کشته شد ، و برکه به طرف تفلیس حرکت نمود، اما در بین راه مریض شده و وفات یافت ، در این میان اباقاخان منکو تیمور را به محافظت استحکامات آنجا گذاشته و بازگشت و در کرمان و مازندران قشلاق کرد . در زمستان همان سال براق درصدد حمله به مملکت اباقاخان برآمد . او در وهله اول محمود یلواج را به نزد اباقا فرستاد(همان،۷۴۵-۷۴۴). که هدف از این دیدار ظاهرا گردآوری عایدات مقرر برای براق ، پادشاه الوس جغتای و همسایه شرقی اش قایدو بود که براق نخست رقیب او و سپس در سلک ملتزمانش درآمده بود. اما مقصود اصلی سفر محمود یلواج ، جاسوسی و گردآوری اطلاعات از مناطق تحت حکومت اباقا برای براق بود؛ زیرا براق به تشویق قایدو ، قصد حمله به سرزمین های اباقاخان را در سر داشت.(بویل،۱۳۸۵،۳۳۵). در همان زمان خبر رسید که بر کنار جیحون لشکری یاغی مشاهده شده با دریافت این گزارش، اباقا دستور بازگرداندن محمود یلواج را داد داد ، اما او سپاهیان اباقا را فریب داد و از جیحون گذشت. (رشید الدین فضل الله،۱۳۶۷:ج۲،۷۴۵).

براق همچنان در حال حرکت به سمت ممالک اباقاخان بود ، تا اینکه در سال ۶۶۸ﻫ به خراسان آمد و در آنجا مصافی سخت با اباقاخان داد و منهزم گشته ، از آب قراسو گذشت ، در حالیکه نیروهای او پراکنده شدند ،از جمله این افراد ، احمد اغول پسر بوری بن جغتای بود که با لشکر خود به جانب بیش بالیغ روانه شد(همان ،۷۶۰). پس از شکست لشکر براق اباقاخان به آذربایجان بازگشت و در آنجا برای بار دوم به تخت نشست.
در سال ۶۷۱ ﻫ آقبک نامی که مدتی حفاظت قلعه آمویه را داشت به حضور اباقاخان رسید و از مردم بخارا شکایت کرد و بیان نمود که همه دشمنانی که از آن طرف آب می آیند از بخارا تامین می شوند و قوت می گیرند(همان ،۷۶۶). اباقا خان نیز با شنیدن این شکایت به بخارا حمله کرده و انجا را ویران نمود . پس از آن نیز شمس الدین کرت را به خاطر رفتار تردد آمیزش در هنگام حمله براق ، به قلعه دز که در سرحد قفقاز و دشت قیچاق قرار داشت ، تبعید نمود . شمس الدین در این قلعه به سال ۶۷۶ ﻫ وفات یافت.
همچنین اباقا خان در سال ۶۷۷ ﻫ سپاهی را به جنگ نکوداریان که راه ها را ناامن کرده بودند فرستاد. در همین اثنا دسیسه چینی های مجد الملک یزدی بر علیه جوینی افشاء شد و اباقاخان او را به جوینی سپرد تا هرچه می خواهد در مورد او انجام دهد اما جوینی از جرم او گذشت.(همان۷۷۶-۷۷۳). اما در طرف دیگر مرزهای اباقاخان شامیان، به حدود روم و دیار بکر دست اندازی کرده و ولایات مسلمان را تاراج می کردند و این موجب شد که اباقاخان به جنگ با آنها بپردازد سپاهی که اباقاخان به مصاف انها فرستاد در حدود الرحبه شکست خورده و چینقار فرمانده سپاهیان مغول نیز به قتل رسید ؛ سپاه مغولان سپس در جنگ ابلستن نیز درهم شکستند(اشپولر،۱۳۸۴،۷۹). به دنبال این اقدامات و به تلافی این شکست ها اباقاخان ، منکو تیمور برادر خود را به نبرد با مصریان فرستاد که در آن جنگ منکو تیمور نیز کشته شد(رشید الدین فضل الله،همان،۷۷۸-۷۷۶).این درگیری ها در سال ۶۸۰ ﻫ بعلت مرگ اباقاخان متوقف شد.
۳-۲-۳- احمد تکودار
پس از مرگ اباقاخان و بعد مذاکرات بسیار ، بالاخره تکودار به حکومت رسید ، او پس از گرویدن به اسلام نام احمد را برای خود برگزید. هنگامی که احمد از جشن و سرور فارغ شد، دستور داد تا خزاینی را که در کوه شاهو بود، را آورده و در بین امرا تقسیم نمایند. بنظر می رسد که احمد در ابتدا قصد داشته است با مصریان رابطه دوستانه ای برقرار نماید و توافق و صلح را جایگزین جنگ کند و گفته می شود یکی از دلایل اسلام آوردن او همین مساله است که با معرفی کردن خود بعنوان حاکمی مسلمان وجهه مناسبی در میان انها پیدا کند . او به منظور اجرای این طرح در جمادی الاول ۶۸۱ ﻫ هیئتی به دربار قلاون به قاهره فرستاد ، تا خبر اسلام آوردن احمد و هدفهای صلح جویانه اش را به گوش مسلمانان برسانند(اشپولر،۱۳۸۴،۸۳). این روش سیاست خارجی احمد تکودار بود . اما در داخل مشکل اصلی او ارغون بود که با چند روز تاخیر به قوریلتای پادشاهی او آمد و حتی گلایه داشت که چرا تا آمدن او صبر نکرده اند . شخص مشکل ساز دیگر که دسیسه چینی می کرد مجدالملک یزدی بود ، او نسبت به صاحب دیوان نظر خوشی نداشت اما در آخر تمام نقشه های که برای صاحب دیوان می کشید بر سر او فرو ریخت و هشتم جمادی الاول سال ۶۸۱ ﻫ در الاتاق کشته شد ؛ رشید الدین در این باره می نویسد :«سر او را پر از کاه کردند تا به بغداد فرستند و اعضای او را نیز به اطراف فرستادند». ارغون که از خاندان جوینی دل خوشی نداشت وقتی به بغداد رفت درخواست پس دادن املاک پدرش را نمود ؛ او در همانجا جنازه یکی از نزدیکان خواجه علاءالدین را از خاک بیرون آورد ، علاءالدین که به هنگام دریافت این خبر در اران به سر می برد ، پس از شنیدن این خبر از شدت ناراحتی در سال چهارم ذی الحجه ۶۸۱ ﻫ وفات یافت(رشید الدین فضل الله،۱۳۶۷:ج۲،۷۸۹-۷۸۶).اما ارغون همچنان مخالفت خود را با احمد ادامه داد تا اینکه قونغورتای یکی از نزدیکان ارغون در آسیای صغیر قیام کرد ، احمد او را شکست داد و به قتل رساند. سپس نیروهای او به ارغون پیوستند تا اینکه زد و خوردهایی رخ داد و احمد شکست هایی از او خورده و به آذربایجان فرار کرد ، در آنجا او را گرفتند و با شکستن کمرش او را به قتل آوردند ، همانطوری که احمد ، قونغورتای را به قتل رسانده بود(بویل،۱۳۸۵،۳۴۵).
۳-۲-۴- ارغون
ارغون پس از صدور فرمان قتل احمد ، در بیست و هفتم جمادی الاول ۶۸۳ ﻫ به ایلخانی رسید (رشید الدین فضل الله،۱۳۶۷:ج۲،۸۰۷). پس از آن هر یک از شاهزادگان و امرا را به حکومت ایالاتی گماشت. در این راستا هولاجو و گیخاتو را به مملکت روم فرستاد و خراسان و مازندران و قم و ری را به فرزند خود غازان خان سپرد(ر.ک.همان۸۰۸-۸۰۷).
شمس الدین صاحب دیوان که با شروع سلطنت ارغون به اصفهان و از آنجا به قم گریخته بود پس از مدتی به نزد ایلخان آمد و ارغون که بوقا را به وزارت خود برگزیده بود ، در ابتدا قصد داشت از کشتن او صرف نظر نماید و او را به نیابت امیر بوقا قرار بگمارد (بویل،۱۳۸۵،۳۴۶). اما دسیسه چینی های فخرالدین مستوفی و حسام الدین تاثیر خود را گذاشت و باعث شد، تا بوقا دستور قتل صاحب دیوان شمس الدین را بدهد. (رشید الدین فضل الله،همان، ۸۱۱-۸۰۸). پس از این واقعه بوقا در پی شورش مردم بر ضد عاملان مغول به شیراز فرستاده شده بود(بویل،همان،۳۴۷). در آنجا عده ای از مغولان از او به نزد ایلخان شکایت کرده و ایلخان را بر ضد او افروختند(اشپولر،۱۳۸۴،۸۸۹). بوقای نیز در این حالت به مخالفت با ارغون برخاست . اما پس از مدت کوتاهی دستگیر شد و در بیست و یکم ذی الحجه ۶۸۷ﻫ به قتل رسید (رشید الدین فضل الله،همان،۸۱۸-۸۱۵).
ارغون حکمرانی کارآمد نبود، و در تشخیص مصالح مالی دولت ، نالایق و بی تجربه به شمار می آمد . وی طرحی برای تحصیل گسترده ثروت در کشور تهیه نموده و بدین منظور حکومت را به سعدالدوله یهودی داد، سعدالدوله نیز تا توانست ایالات را تحت فشار قرار داد(اشپولر،۱۳۸۹،۸۲۹). و توانست در دولت ارغون صاحب نفوذ وقدرت شود و با پشتیبانی ارغون که متعصبانه ، پیرو دین بودا و دشمن مسلمانان بود، به سرکوبی مسلمانان پرداخت(اشپولر،۱۳۸۴،۹۰). منشی کرمانی در این مورد می نویسد : « انتقام او اهل اسلام را شمشیری بود زهرآلود»(منشی کرمانی،۱۳۶۲،۶۲).او تا سال ۶۹۰ ﻫ که سال وفات ارغون بود (رشید الدین فضل الله،همان،۸۱۹). همچنان برسریر قدرت بود و در سال ۶۹۰ ﻫ پس از شش روز بعد از مرگ ارغون در آذربایجان وفات یافت.
۳-۲- ۵-گیخاتو و بایدو
پس از مرگ ارغون تلاش اکثر امرا بر این بود تا بایدو را به تخت ایلخانی بنشانند . اما بواسطه طرفداری های امیر چوپان و قورمشی از گیخاتو ، گیخاتو که در روم بود به سمت ایران حرکت نموده و در روز یکشنبه بیست و چهارم رجب سال ۶۹۰ ﻫ در حدود اخلاط به تخت نشست (رشید الدین فضل الله،۱۳۶۷:ج۲،۸۳۰).گیخاتو هنگامی که به تخت نشست از قامانها پرسش نمود ، که چرا ارغون زندگی کوتاهی داشت؟ آنان پاسخ دادند : زیرا او شاهزادگان و مردم بسیاری را کشت و در خونریزی افراط نمود(بیانی ،۱۳۶۷:ج۲،۴۳۰). بنظر می رسد که این سخنان به نوبه خود توانسته تاثیر بسیاری بر گیخاتو بگذارد . چون می بینیم در هنگام کنکاش از مخالفین و کسانی که موافق حکومت او نبودند ، پس از شنیدن اعتراف انها ، ازخونشان گذشت ، که نمونه آن شیکتور نویان بود .هنگامیکه گیخاتو به طرف روم رفت، او را به نیابت خود در ایران گماشت و نیز در زمان حضور گیخاتو در روم ، صدرالدین زنجانی و طغاجار در ایران دست به توطئه بردند و از عموی او حمایت نمودند ، اما آنها نیز مورد عفو قرار گرفتند و حتی قدرت آنها از آن نیز فراتر رفت و طغاجار به عنوان یکی از فرماندهان سپاه برگزیده شده وصدرالدین زنجانی نیز بعدا به وزارت رسید. (بویل،۱۳۸۵،۳۵۰).
در روز یکشنبه دوازدهم رجب سال ۶۹۱ ﻫ در الاتاغ گیخاتو دوباره بر تخت نشست(رشید الدین فضل همان،۸۳۳). و گیخاتو در همین سال صدرالدین زنجانی را به وزارت برگزید و با زیاده روی در دادن هدایا خزانه دولت را خالی کرد( وصاف، ۱۲۶۹ ،۲۶) پس از آن گیخاتو توانست نیروهای سلطان مملوک مصر که قلعه روم را تصرف نموده بودند را شکست دهد(اشپولر،۱۳۸۴،۹۳). از جمله اتفاقات مهمی که در دوره سلطنت گیخاتو رخ داد ، انتشار چاو بود ، که می توان آنرا یکی از دلایل برکناری او نیز به شمار آورد که موجب دلسردی مردم از او و حمایت از رقبایش بخصوص بایدو شد . داستان از اینقرار بود که در این هنگام چاو در چین رواج پیدا کرد و صدرالدین زنجانی نیز وقتی از آن آگاه شد آنرا به عرض گیخاتو رساند و او را ترغیب نمود که برای سر و سامان دادن به وضع مالی کشور ، دست به انتشار چاو بزنند، ایلخان نیز تحت تاثیر سخنان او قرار گرفته و موافقت کرد. بعد از آن نیز چاو خانه ها در اکثر ممالک دایر گردید(رشید الدین فضل الله،۱۳۶۷:ج۲،۸۳۵). با انتشار چاو در ایران هیچ کس به این پول اعتمادی نشان نداد ؛ بازارها خالی شدند و بجز روستاها در جای دیگری آذوقه یافت نمی شد و غازان خان که حکمران ایالت خراسان بود آن را به رسمیت نشناخت(اشپولر،۱۳۸۴،۸۳). و مردم نیز در برابر این اقدام مقاومت نمودند. چنانچه رشید الدین می نویسد :« همچنان معامله به زر می کردند» (رشید الدین فضل الله،همان،۸۳۶). در خاتمه گیخاتو مجبور شد این فرمان را لغو کند. با این کار بدگمانی ها نسبت به گیخاتو بیشتر شد اما مسئله دیگری که از لحاظ سیاسی تاثیر بسیاری بر حکومت گیخاتو گذاشت، این بود که او در مجلسی که مست بود به بایدو دشنام داد. (اقبال آشتیانی ،۱۳۵۶،۲۵). که این اقدام منجر به ناراحتی شدید بایدو از او شد و اکثر امرا نیز با او موافقت کرده و برای عزل گیخاتو از حکومت هم آواز شدند .هنگامی که گیخاتو از این اوضاع آگاهی یافت بعضی از امرا را دستگیر کرد که امیر طغاجار با وساطتی که انجام داد جان دستگیر شدگان را نجات داد و پیشنهاد مذاکره با بایدو را داد(اشپولر ،۱۳۸۴،۹۴). اما در این هنگام بایدو از طرف بغداد به تبریز حمله ور شده و در نزدیک همدان با نیروهای گیخاتو درگیر شد که در این نبرد امرای گیخاتو نیز به بایدو پیوستند و ایلخان با دیدن این وضعیت پا به فرار گذاشت ، اما نیروهای بایدو او را دستگیر کرده و به یاسا رساندند. (رشید الدین فضل الله،همان،۸۳۸-۸۳۷) .
پس از مرگ گیخاتو امیر طغاجار و امرای دیگر بایدو را به ایلخانی برگزیدند او در جمادی الاول سال ۶۹۴ﻫ در نزدیکی همدان به جای گیخاتو نشست و وزارت خود را به جمال الدین دستجردانی سپرد(شبانکاره ای،۱۳۶۳ ،۲۶۷). در این دوره به مانند عهد ارغون، مسلمانان به زحمت افتادند و مغولان دست به تعدی به جان و مال مردم دراز کردند و زوایا و خانقاه ها پایگاه بخشیان و کشیشان شد(بیانی ، ۱۳۷۹ ،۲۰۷). و به مسیحیان اجازه بنای کلیساهای جدید در نقاط گوناگون کشور داده شد (بیانی ،۱۳۶۷:ج۲،۴۳۶). اما پس از مدتی بایدو دستجردانی و طغاجار را از خود رنجاند. با این اقدام او، طغاجار در هنگام جنگ بایدو با غازان انتقام گیخاتو را بهانه خود قرار داده و به لشکریان غازان پیوست(رشیدالدین فضل الله ،همان،۹۰۰-۸۸۲). دوران حکمرانی بایدو نیز با حملات غازان به پایان رسید و غازان توانست در ۲۹ دیقعده ۶۹۴ﻫ بر تخت بنشیند.(اشپولر ،همان،۹۶).
۳-۲-۶- غازان خان
با روی کار امدن غازان که با راهنمای و ارشاد نوروز به اسلام گرویده بود، دوران جدیدی را در ایران عصر ایلخانان مغول آغاز گردید.در این راستا او، مسلمین را می نواخت و سخت گیری را بر عیسویان شروع نمود. غازان در ابتدای سلطنت خویش دستور ویران کردن تمام کلیساها و بت خانه ها را صادر نمود و این کار چنان شدت گرفت که پس از چندی ناگزیر شد، فرمان لغو آن را صادر کند. در زمان او مغولان زیادی به اسلام گرویدند و بنا به قول شبانکاره ای ، غازان دستور داده بود تا « جهودان دستارها ببندند»(شبانکاره ای،۱۳۶۳ ،۲۶۸). همچنین او اصلاحاتی نظیر : اصلاح وضع مسکوکات و مقیاس ، رسیدگی به منابع مالیاتی ،اصلاح شیوه تحویل اسلحه به لشکرها ، میزان نحوه پرداخت مواجب سپاهیان و غیره را انجام داد (رشیدالدین ،فضل الله ،۱۳۶۷:ج۲،۹۶۶). تا وضع مملکت رو به آبادانی نهد که بنابر شواهد اینگونه نیز شد و وضعیت معیشتی مردم بهبود یافت. با به حکومت رسیدن غازان جنگ های داخلی در قلمرو ایلخانان پایان یافت (قابل ذکر است این کشمکش ها پس از مرگ ارغون آغاز شده بود) در همین اثنا با مرگ قوبیلای قان ،حکومت ایلخانان از قلمرو آن تجزیه شد .
حکومت غازان در اوایل شکل گیری از آرامش چندانی برخوردار نبود امرا سر نا سازگاری گذاشته بودند ، امیر نوروز یکی از این مخالفان بود. او در آغاز امر با تمام وجود به یاری غازان برخاست تا او را به حکومت برساند و اینگونه نیز شد ، اما نوروز انتظار داشت که ندیم نیرومند ایلخان گردد اما توقعات او چنان که باید برآورده نشد. نوروز در خراسان خروج کرد، او می کوشید تا سلطان مستقل ایالت خراسان گردد ، لشکریان امیر نوروزدر نبرد با سپاهیان غازان که برای فرو نشاندن عصیان او اعزام شده بودند، منهزم شدند وامیر نوروز نیز به هرات گریخت . ملک فخرالدین کرت ، امیر هرات تابع و دست نشانده ایلخان در آغاز رسم میهمان نوازی را درباره امیر نوروز به جای آورد ، ولی سپس او را تسلیم غازان نمود ؛ قتلغ شاه، نیز امیر نوروز را به دستور غازان در سال ۶۹۶ هـ به قتل آورد(رشید الدین فضل الله،همان،۹۳۲-۹۲۶). صدرالدین زنجانی وزیر نیز در سال ۶۹۷ هـ. بر اثر شکایات سید قطب الدین شیرازی و معین الدین خراسانی که او را به خیانت درحفظ اموال مملکت متهم کرده بودند ، به یاسا رسید . بعد از آن غازان منصب وزارت خود را به سعدالدین (همان،۹۳۶-۹۳۴) و نیابت وزارت را نیز به رشیدالدین فضل الله سپرد . در همین زمان نیز در آسیای صغیر خودسری هاو نا آرامی هایی رخ داد که غازان آنها را خواباند و در هنگام حضور ایلخان در آسیای صغیر ، مصریان سر ناسازگاری گذاشتند و موجبات تهاجم غازان به آنجا را فراهم آوردند، او توانست در جنگ مجمع المروج مصریان را شکست دهد و در همین سال ۶۹۹ هـ به دمشق برسد . در آنجا غازان دستور داد تا خطبه به نام وی بخوانند(اشپولر،۱۳۸۴،۲۷۵). غازان نبرد دیگری را در سال ۷۰۲ﻫ با مصریان سازماندهی نمود. این نبرد به مرج الصفر مشهور است ، پیش از آن غازان از مصریان درخواست خراج و خواندن خطبه به نام خود کرد ،که مصریان به این شرایط تن در ندادند(اقبال آشتیانی ،۱۳۸۷،۲۷۵). این قضیه از دلایل وقوع جنگ مرج الصفر بود که در آن جنگ مغولان متحمل شکست سختی شدند . غازان خان در سال ۷۰۳ﻫ در اردوگاه زمستانی بین النهرین بیمار شد ، در همین ایام قیام الافرنک رخ داد که با تلاش سعدالدین وزیر ، رهبر قیام دستگیر و جنبش او سرکوب شد.غازان خان در ۱۱ شوال ۷۰۳ در سن۳۰ سالگی درگذشت(رشید الدین فضل الله،۱۳۶۷:ج۲،۹۵۸و۹۶۳) و با مرگ او نیز دوران طلایی مغولان به پایان رسید.
۳-۲-۷-الجایتو
در زمان غازان ، الجایتو به امارت خراسان مشغول بود. او کسانی را در دربار غازان اجیر کرده بود ؛ تا اگر اتفاقی افتاد او را باخبر نمایند . با مرگ غازان ، امرا دو دسته شدند و هر دسته برای خود یکی از شاهزادگان را نامزد ایلخانی نمود .دسته ای از آنها به ریاست امیرجولای ، مایل به سلطنت الجایتو بودند و دسته ای دیگر به رهبری هرداق قصد داشتند آلافرنگ را که در زمان غازان قیام کرده بود و به خاطر جوانی از خون او گذشته بودند را به ایلخانی برسانند ، الجایتو که قصد داشت بدون خونریزی بسیار به سلطنت برسد مخفیانه سه نفر به نامهای اسین قتلع ، امیر کرجی و قربوما را مامور، قتل هرداق و آلافرنگ نمود. با از میان برداشتن رقیبان ، الجایتو توانست در ۱۵ ذی الحجه ۷۰۳ هـ در شهر اوجان به تخت ایلخانی بنشیند. (حافظ ابرو ،۱۳۱۷،۱۱-۸)
تا زمان غازان ، پس از مرگ یک سلطان رقابت میان صاحبان ملل و ادیان بر سر این بود که پادشاه جدید را به طرف خود سوق دهند ، اما از آن زمان به بعد ، درگیری میان فرقه ها شکل گرفت و هر فرقه ای سعی داشت پادشاه جدید را به سوی خود جلب نماید . در این زمان سنیها اعم از شافعی و حنفی و شیعیان اثنی عشری در جلب نظر ایلخان به رقابت با یکدیگر پرداختند و هر گروه نیز در یک برهه زمانی موفق شد، الجایتو را به طرف خود بکشاند .الجایتو تحت تاثیر ساوجی ، طرمطاز و تاج الدین آوجی به تشیع گروید ، اما به پیشنهاد فضل الله به خاطر جلوگیری از بروز اختلافات ، دوباره به تسنن گروید.
الجایتو سلطانیه را در سال ۷۰۴ﻫ ساخت(قطبی اهری،۱۳۸۸،۲۰۶). و آنجا را پایتخت خود قرار دادو در پیشرفت آن کوشید همچنین او در سال ۷۰۶ هﻫ توانست گیلان راکه تا آن زمان فتح نشده بود، را فتح نماید و مرزهای ایلخانی را به ان حدود برساند ، اما از طرف دیگرارمنستان صغری نیز در زمان سلطنت این پادشاه و جانشینانش از دست مغولان خارج شد. (حافظ ابرو ،۱۳۱۷،۱۱-۸). او بهادر را نیز به سوی فخرالدین کرت فرستاد تا او را که دست به حیله گری برده بود سیاست کند اما بهادر کشته شد و پس از آن بوجای پسر بهادر به جنگ فخرالدین فرستاده شد و او و برادرش توغان توانستند، فخرالدین را گرفته و به نزد الجایتو بیاورند ، اما فخرالدین گناهان خود را به گردن ساکنان هرات و جمال الدین سام انداخت ، که این اقدام فخرالدین منجر به حمله مغولان به هرات شد و الجایتو توانست به فرماندهی بوجای هرات را تصرف نماید(اشپولر ،۱۳۸۴،۱۱۲).
در دوره الجایتو سعدالدین وزیر رسما در راس اداره کشور قرار داشت ، اما این رشید الدین بود که عملا اداره امر را در دست داشت . سعدالدین کوشید تا وسایل نابودی رشید الدین را به وسیله گزارشهای دروغین فراهم سازد، اما روند امور به نفع رشیدالدین تغییر یافت و او توانست موجبات اعدام سعدالدین را فراهم نماید ، پس از آن تاج الدین علیشاه در راه وزارت شریک رشید الدین فضل الله شد(شبانکاره ای ،۱۳۶۳،۲۷۱-۲۷۰). همه کارها بر عهده رشید الدین بود تا زمانی که الجایتو در سال ۷۱۶ هـ دیده ازجهان فرو بست.
۳-۲-۸-ابو سعید
اولجایتو در ۲۸ رمضان ۷۱۶ هـ وفات یافت(قاشانی ،۱۳۴۸،۱۴۵).در زمان مرگ اولجایتو ، ابوسعید در مازندران بود .او که از طرف اولجایتو به حکومت خراسان گماشته شده بود. ۱۲ سال بیشتر سن نداشت. که در اول صفر ۷۱۷ ﻫ به تخت نشست (حافظ ابرو ،۱۳۱۷،۷۱؛ اشپولر،۱۳۸۴،۱۲۲).او اولین ایلخان مغولی بود که به طور کامل و از ابتدا نام اسلامی داشت (اشپولر،۱۳۸۹،۸۹). بنا به گفته شبانکاره ای، او دوستدار علم و هنر بود و هنرمندان و شعرا را گرامی داشت(شبانکارهای ،۱۳۶۳،۲۷۳).
ابوسعید در هنگام به تخت نشستن منصب امیرالامرای را به امیر سونج داد اما او به دلیل دور شدن از پایتخت از قبول این امر امتناع ورزید (اقبال آشتیانی ،۱۳۸۷،۳۲۵). این اقدام سونج موجب شد تا ابوسعید منصب امیرالامرای را به امیر چوپان بدهد و بدین گونه زمام امور کلی و جزئی ایران در دست امیر چوپان قرار گرفت . چنانکه مستوفی می نویسد :« پادشاه از جهانداری نامی بیش نبود» (مستوفی ،۱۳۳۹،۶۱۲).
در همان اوایل حکومت ابوسعید ، مخالفت ها با او آغاز شد ؛ از جمله این مخالفان یساول بود که ابوسعید توانست این طغیان را سرکوب کند.(حافظ ابرو ،۱۳۱۷،۷۷-۷۴). در دوران ابوسعید کار وزارت در آغاز با تاج الدین علیشاه و رشیدالدین فضل الله بود ؛ اما رفته رفته کدورت هایی بین آن دو پیش آمد و دسیسه چینان در این بین دست به کار شدند. یکی ازاین افراد ، ابوبکر آقا ، از نوکران امیر چوپان بود(حافظ ابرو ،۱۳۱۷،۷۸). او پیوسته از رشیدالدین فضل الله به نزد امیر چوپان شکایت می کرد . سخن چینی این مخالفان باعث شد تا رشیدالدین فضل الله دررجب سنه ۷۱۷ هـ از مقام وزارت عزل شود(همانجا). و به تبریز فرستاده شود ، اما تاج الدین علیشاه و دیگر مخالفان باز هم بیکار ننشسته و او را متهم به دادن شربت زهرآلود به الجایتو نمودند.دشمنی این گروه در نهایت منجر به قتل رشید الدین فضل الله در سال ۷۱۹ ﻫ شد (همان،۷۹). سپس وزارت به خواجه تاج الدین علیشاه رسید و او یکه تاز میدان وزارت شد.
در حدود سال ۷۰۹ هـ بود که در خراسان امیر یساور دست به تحریکاتی زد و لشکرهای ازبک نیز به حدود دربند آمده و از طرف مصر نیز لشکری به مرزهای دیار بکر رسید(همان ،۸۴). امیر چوپان توانست حملات ازبکان را دفع نماید اما یساور همچنان در خراسان در حال تاخت و تاز بود ، تا اینکه در سال ۷۲۰ﻫ به قتل رسید(همان ، ۱۱۱). در سال ۷۲۴ﻫ تاج الدین علیشاهنیز مرد . او تنها وزیر دوره ایلخانان بود که به مرگ طبیعی مرد. (بویل،۱۳۸۵،۳۸۴).
امیر چوپان که روز به روز قدرتمندتر می شد ، موجب حسادت اطرافیان قرار گرفت ، که در این اثنا دو اتفاق به تیره شدن روابط امیر چوپان با ابوسعید منجر شد، یکی از آنها عاشق شدن ابوسعید بر دختر امیر چوپان بود و دیگری نیز عمل نابخردانه دمشق خواجه پسر امیر چوپان بود ، او با یکی از معشوقه های ابوسعید به نام تقتای خاتون ارتباط برقرار کرده بود(اشپولر، ۱۳۸۴،۱۲۸).زمانیکه که ابوسعید از این ارتباط باخبر شد دستور قتل وی را صادرنمود. این اقدامات ، امیر چوپان را از ابوسعید دور کرد ، امیر چوپان سعی داشت ، در مقابل ابوسعید قرار نگیرد و برای این کار به نزد غیاث الدین کرت رفت ، اما غیاث الدین کرت او را زندانی کرده و به ابوسعید تسلیم نمود . غیاث الدین فرزند رشیدالدین که در آن هنگام عهده دار وزارت ایلخانان بود دستور قتل امیر چوپان را صادر نمود(همان،۱۳۱). امیر چوپان را در سال ۷۲۸ هـ گردن زدند و بنا به وصیتش جسد او را به مکه بردند.(بیانی ،۱۳۶۷:ج:۲،۵۱۱)در زمان ابوسعید روابط با مصر که در چندین دهه پیش از او درنبرد و کشمکش بود، براساس معاهده ای بهبود یافت و مرزهای دو دولت تثبیت شد. (اشپولر، ۱۳۸۹،۹۰)
ابوسعید در سال ۷۳۶ هـ وفات یافت و آرپاگون (آرپاخون) جانشین او شد(قطبی اهری،۱۳۸۹،۲۱۷) او تنها شش ماه حکومت کرد و پس از او نیز موسی خان وسپس محمد خان به پادشاهی رسیدند(همان،۲۴۲-۲۴۷). بطور کلی در دوران بعد از مرگ ابوسعید، حکمرانی قوی بر سر کار نیامد و آنها فقط اسما به حکومت می پرداختند پپپپو حاکمان واقعی در اصل حامیان آنها در بدست گرفتن سلطنت بودند . با توجه به ضعف ایلخانان کم کم ، حکومت های ملوک الطوایفی شروع به شکل گیری نمود ، مانند: جلایریان در آذربایجان و عراق ، مظفریان در جنوب و آل کرت در هرات و دیگر خاندانهای حکومتگر محلی که در نقاط مختلف ایران به قدرت رسیدند.
فصل چهارم
نگاهی گذرا به بعضی ایالت های ایران دوره مغول
مقدمه
در دوران ایلخانان ایران به چندین ایالت تقسیم شده بود .گرایش ایلخانان بیشتر به مناطقی بود که در ابتدای امر در مقابل آنان تابع و ایل شده بودند ، همانطور که در شرح حملات مغولان پاشاره رفت ؛ آنان در ابتدای امر از حاکمان شهرها طلب ایل شدن می کردند، ، ما در بعضی مناطق شاهد مقاومت مردم در برابرمغولان هستیم . اما در بعضی نقاط دیگر ،می بینیم که مردم پس از پی بردن به عدم توانای در برابر نیروی مهاجمان خود را تسلیم کرده و ایل شدند تا مغولان نیز حکومت آنها را به رسمیت بشناسند . از قبیل این موارد بسیار پیش آمد و حتی یرلیغ حکومتی نیز از طرف مغولان برای آنها صادر گردید ، اما هیچگاه رویای کنترل مستقیم تمام نقاط ایران از ذهن مغولان پاک نشد. آنها در این راستا حتی به ازدواج های سیاسی نیز مبادرت ورزیدند . اما ولایاتی را که مغولان تصرف کردند ،به تومان های تقسیم شد ؛ که این تومانها با توجه به کارکردهای متفاوت شکل گرفتند؛ که برخی از آنها مثل تومان های خراسان و مازندران، کارکرد نظامی داشتند . اما بعضی نیز جزو تقسیمات کشوری بودند که این قبیل تقسیمات را میتوان در مناطق مرکزی وشمال غرب ایران مشاهده کرد . در این فصل، به صورتی مختصر به الحاق برخی از ایالاتی که ایل شده یا با بهره گرفتن از ازدواج های سیاسی تابع مغولان شدند،ازقبیل فارس،کرمان وشبانکاره خواهیم پرداخت .ودر فصل های آتی به وضعیت تومان های که کارکرد تقسیمات کشوری را داشتند، می پردازیم.
۴-۱- ایالت کرمان
در هنگام حملات مغول ، براق حاجب حکومت کرمان را بر عهده داشت .او که در ابتدا تابع خوارزمشاهیان بود ، با مشاهده حملات مغول ، تحریکاتی را علیه خوارزمشاهیان انجام داد و در همین راستا سلطان غیاث الدین را کشته و سرش را به نزد اوکتای فرستاد ، این اقدام او باعث شد تا مغولان یرلیغ حکومت کرمان را برای او فرستاده و همراه آن لقب قتلغ سلطانی نیز به او داده شد(منشی کرمانی ،۱۳۶۲،۲۵).با این اقدام کرمان جزو ممالک تابعه ایلخانان درآمد ، در حالیکه همچنان از استقلال داخلی برخوردار بود . براق تا سال ۶۳۲ ﻫ بر کرمان حکم راند و هنگامیکه در این سال وفات یافت ،جسد او را به مدرسه ترک آباد که از بناهای ساخته شده توسط خود او بود ،برده و در آنجا دفن نمودند (وزیری کرمانی،۱۳۴۰،۱۴۹).
پس از براق حاجب ،قطب الدین حاکم کرمان شد . اما اندکی پس از آن رکن الدین مبارک خواجه به نزد اکتای رفت و توانست منشور حکومت این ایالت را بدست آورد، تا از این پس اولین اقدام مغولان در به قدرت رسیدن حاکمان کرمان را شاهد باشیم . اما پس از این واقعه رکن الدین نیز بیکار ننشست و همواره در فکر بدست گرفتن قدرت بود . تا اینکه پس از جلوس منکوقان به تخت او توانست یرلیغ حکومت کرمان را از منکو گرفته و حکومت آنجا دست یابد (نطنزی ،۱۳۳۶،۲۳).
رکن الدین، قتلغ ترکان را که محبوبه براق حاجب بود را به عقد خود در آورد(همان،۲۳).پس از آن با همکاری این دو کرمان روبه پیشرفت نهاد و در سال ۶۵۶ ه هنگامی که قطب الدین از دنیا رفت همسرش قتلغ ترکان به حکومت رسید .او در پیشرفت کرمان کوشید و در زمان حکمرانی این زن کرمان به رشد و شکوفای بسیاری رسید ،چنانکه وزیری کرمانی می نویسد: (( الحق آن مخدره کافیه خیره در تعمیر ولایت و ترفیه حال رعیت و افاضله خیرات و اشاعه حسنات و احترام علماء وانعام فضلاء به نوعی قیام کرد که عشر عشیر آن از هیچ پادشاهی به ظهور نرسیده ))(وزیری کرمانی ،۱۳۴۰،۱۵۴).در همین هنگام ازدواجی خانوادگی بین مغولان و قراختاییان شکل گرفت که طی آن دختر قتلغ ترکان به ازدواج ابا قاخان در آمد(لین ،۱۳۸۹،۱۷۷-۱۷۵).به احتمال بسیار این ازدواج در حکومت داری ترکان خاتون تاثیر بسزای گذاشته و پس از این وصلت توانست به حکومت داری بپردازد و از پشتیبانی اباقاخان دلگرم باشد ، به نحوی که وقتی ترکان خاتون به شکایت از نافرمانی پسرش به نزد اباقاخان رفت ؛ ایلخان او را با دادن اختیارات و قدرت بیشتر رهسپار کرمان نمود(منشی کرمانی ،۱۳۶۲،۴۹-۴۸).
گویا پس از مرگ اباقاخان دوران خوشی ترکان خاتون نیز به پایان رسید ، زیرا با توجه به اینکه جلال الدین روابط نزدیکی با احمد تکودار داشت ، پس از نشستن احمد تکودار به تخت ایلخانی ،جلال الدین نیز به حکومت کرمان رسید و این ماجرا چنان بر روحیه ترکان خاتون تاثیر گذاشت که گفته می شود از فرط اندوه و غصه درگذشت(ناشناخته ،۱۳۵۵،دیباجه ۵۷).
پس از آن در دوران ارغون مقرر شد که حکومت کرمان در دست جلال الدین و خواهر نا تنی اش پادشاه خاتون قرار بگیرد ، اما کمی بعد پادشاه خاتون برادر خود را خفه نمود و خود یکه تاز میدان قدرت شد،اما هنگامیکه بایدو به قدرت رسید ، از آنرو که دختر و خواهر سلطان جلال الدین ازهمسرانش بودند ، به تلافی مرگ او دستور قتل پادشاه خاتون را صادر نمود(لین ،۱۳۸۹،۱۸۶).با این اوصاف کرمان حالت دگرگونی پیداکرد و آن پیشرفت دوره اول ایلخانی از آنجا رخت بر بست.
هنگامیکه غازان به ایلخانی رسید کرمان را به محمد شاه داد و او نیز وزارت خود را به قاضی فخرالدین هروی سپرد(نطنزی ،۱۳۳۶،۲۹). او فردی خوشگذران و شرابخوار بود.چنانکه وزیری کرمانی مینویسد : «در شراب مدام بسیار مولع بود، بطوریکه از از بام تا شام و صیاح تا رواح اشتغال داشت»(وزیری کرمانی،۱۳۴۰،۱۷۳). همین افراط او در شرابخواری باعث بیماری اش شد و او را در سال سال ۷۰۲ ﻫ از پای انداخت(همانجا).پس از او نیز شاه جهان به حکومت این ایالت رسید و در خاتمه با مرگ او حکومت قراختاییان در کرمان بر چیده شد و مغولان توانستند مداخلات بیشتری را در امور این ولایت انجام دهند و حاکمانی را از طرف خود به حکومت آنجا بگمارند. پس از پایان سلطه مغولان ، این ایالت تحت سلطه آل مظفر قرار گرفت.
۴-۲- ایالت فارس
در هنگام حملات مغولان ، سلغریان که از مدتها پیش بر فارس حکمرانی داشتند، بر آنجا فرمانروایی داشتند.این خاندان نمونه بارز طغیان واطاعت در برابر حکام مغولی می باشند .آنها در بعضی مواقع مطیع بوده و گاهی نیز دست به طغیان می زدند.در این بین مغولان همواره چشم طمع به آن منطقه داشتند و سعی آنان بر این بود که حاکمان این نواحی را تحت تسلط خود در آورند ؛آنها در این راستا به انجام ازدواج های سیاسی نیز اقدام نمودند.
در هنگام حملات مغولان ابوبکر بن سعد مظفرالدین حاکم سلغری شیراز بود. هنگامیکه او از حملات مغولان آگاه شد ، با اکتای قان روابط دوستانه برقرار کرد و صلاح خود را در این دید که ایل شود تا با این اقدام حکومت خود و ایالت فارس را از حملات مغولان مصون دارد.او برای این منظور برادر زاده خود تهمتن را به دربار اکتای فرستاد و ملتزم پرداخت خراج فارس گردید .اکتای نیز فارس را به او سپرد . با این عمل خردانه ابوبکر ، فارس از شر حملات مغولان در امان ماند.ابوبکر همچنان برای حفظ روابط خود حکام مغولی ،هر ساله یکی از برادر زادگان خود را با خراج سالانه به خدمت خان مغول می فرستاد(وصاف ،۱۲۶۹،۱۵۷؛ اقبال آشتیانی ،۱۳۵۶،۳۸۶).
گویا در آن زمان فارس در آرامش و پیشرفت روز افزون بود ، چنانچه زرکوب شیرازی می نویسد:«در آن عهد سلطنت وایام معدلت ،اهالی فارس پهلوی رفاهیت در مهار امن و امان می سودند و در خواب نوشین فراغت واستقامتی غنودند.خللی که به چند به سبب ظلم شبانکاره واضطراب احوال آل سلجوق وقدوم ککجه و سلطان غیاث الدین در مملکت فارس به ظهور رسیده پیوسته و در هیچ عهد اصلاح پذیر نگشت به زمان سلطنت اتابک ابوبکر تدارک پذیر آمد»(زرکوب شیرازی ،۱۳۵۰،۸۰). ابوبکر حتی توانست وسعت قلمرو خویش را افزایش داده و کیش بحرین، قطیف و لحسا را به قلمروخویش ملحق نماید(لین،۱۳۸۹،۱۹۶).ابوبکر بن سعد پس از۳۶ سال حکومت در سال ۶۵۸ ﻫ وفات یافت(زرکوب شیرازی ،۱۳۵۰،۸۵).
پس از ابوبکر، سعد دوم به حکومت رسید ، اما اندکی پس از آن که شبانکاره ای مدت آن را دوازده روز میداند، در گذشت (شبانکاره ای،۱۳۶۳،۱۸۵).پس از این واقعه با توجه به دست اندازی مغولان و دست اندازی آنان در نصب حکام میتوان اینگونه پنداشت که فارس از این پس بیش از پیش تحت تاثیر سیاستهای مغولی قرار گرفت.
با مرگ نابهنگام اتابک سعد بلافاصله پسر جوانش ،محمد به حکومت نشست ، در حالیکه مادرش ترکان خاتون خواهر علاءالدله اتابک یزد به نیابت او در مملکت فارس حکومت می کرد . محمد نیز پس از دوسال و هفت ماه مملکت داری در سال ۶۶۱ﻫ در گذشت(زرکوب شیرازی،۱۳۵۰،۸۷).پس از مرگ محمد بن سعد ، اتابک محمدشاه به حکومت رسید حاکم جدید فردی خوشگذران و عیاش بود ؛ او به ترکان خاتون توجهی نداشت از اینرو ترکان خاتون با امرا یکدست شده ، او را دستگیر نموده و بعد به دربار ایلخان فرستادند تا آنکه در آنجا به قتل رسید (همان،۸۸-۸۷).
پس ازمرگ محمد شاه اتابک سلجوقشاه به حکومت فارس رسید . دوران او را می توان پایان سلطه سلغریان بر فارس دانست(۶۶۲-۶۶۱ه).هنگامیکه او به حکومت رسید گروهی از امرا را به قتل رساند و با ترکان خاتون ازدواج کرد و اموالش را تصرف نمود ؛ با این اعمال قصد داشت ترکان خاتون را تحت تسلط خود در اورد،تا اینکه روزی در حالت مستی ، دستور قتل ترکان خاتون را صادر نمود.(وصاف،۱۲۶۹،۱۸۲؛ زرکوب شیرازی ،۱۳۵۰ ،۸۸).تا بدین گونه یک تاز قدرت در فارس شود.
پس از قتل ترکان خاتون ،سلجوقشاه به دفع شحنگان مغولی اقدام نمود و هنگامیکه این خبر به ایلخان رسید ، لشکری را به منظور دفع او روانه فارس نمود،که موجب فرار سلجوقشاه از شیراز شد و اما لشکریان مغول همچنان به دنبال او میرفتند تا اینکه در کازرون او را گرفته ودر نوبنجان به قتل رساندند.(زرکوب شیرازی،۱۳۵۰،۸۹-۸۸).