فوق‌لیسانس وبالاتر

۱۴

۵۶

۱۱

۴۴

۲۵

۱۰۰

کل

۷۹۶

۷۹٫۶

۲۰۴

۲۰٫۴

۱۰۰۰

۱۰۰

نتایج جدول بالا بیانگر این مطلب است که۴/۸۲ درصد از مردان مراجعه کننده به مرکز که تحصیلاتشان زیر دیپلم بوده است ازدواجشان فامیلی بوده است و در حدود ۶/۱۷درصد از مردان مراجعه کننده به مرکز که تحصیلاتشان زیر دیپلم بوده است ازدواج غیر فامیلی داشته اند.قابل ذکر است که تنها ۴ نفر از مراجعین مرد بی سواد بوده اند. ^[۶۹](ذکر این نکته ضروری به نظرمی رسد که داده ها معرف کل جامعه نیست و خصوصیات مراجعه کنندگان به مرکز مشاوره ژنتیک پزشکی اصفهان در برهه زمانی خاص می باشد.)
۴-۱-۶)بررسی وضعیت محل سکونت مراجعه کنندگان به مرکز ژنتیک پزشکی اصفهان
طبق نمودار۳ بیشترین در صد مراجعه کنندگان (۳۸ درصد)۷۹۴ نفر از شهر اصفهان می باشندو بعد از آن (۵/۲۹ درصد) ۶۱۷ نفراز شهرستانهای اصفهان می باشند به طور کلی می توان بیان کرد که در حدود ۵/۶۷درصد از مراجعه کنندگان از استان اصفهان می باشند.همچنین می توان بیان کرد که ۲/۱۱ درصد از مراجعه کنندگان از شهرهای دیگر به این مرکز مراجعه نموده اند.
شکل ۴-۳)توزیع فراوانی مراجعه کنندگان به مرکز ژنتیک پزشکی اصفهان بر حسب محل سکونت
۴-۱-۷)بررسی وضعیت علت و زمان مراجعه زوجین به مرکز ژنتیک پزشکی اصفهان
نمودار۴توزیع فراوانی زوجین را بر حسب علت مراجعه به مرکز ژنتیک را نشان می دهد.بیشترین درصد مراجعه کنندگان (۳/۳۷ درصد) به مرکز ژنتیک پزشکی برای مشاوره قبل از ازدواج مراجعه نموده اند. در حدود ۹/۳۴درصد از مراجعه کنندگان برای مشاوره قبل از بارداری مراجعه نموده اند. در حدود ۳/۱۴ درصد از مراجعه کنندگان نیز برای مشاوره حین بارداری به مرکز مراجعه کرده اند.

شکل ۴-۴) توزیع فراوانی مراجعه کنندگان به مرکز ژنتیک پزشکی اصفهان بر حسب علت مراجعه
۴-۱-۸)بررسی وضعیت چگونگی ارجاع مراجعه کنندگان به مرکز ژنتیک پزشکی اصفهان
شکل ۵ نشان می دهد که در حدود۷۹۰نفر(۸/۳۷ درصد) از مراجعه کنندگان توسط پزشک و در حدود۲۵۷ نفر(۳/۱۲درصد)توسط مراکز بهداشتی درمانی به این مرکز ارجاع شده اند.ودر حدود۶۸۴ نفر(۱/۳۲ درصد) از مراجعه کنندگان خودشان به مرکز مراجعه کرده اند.که این نشان دهنده افزایش آگاهی مردم در زمینه مراجعه به مراکزمشاوره ژنتیک می باشد.
شکل ۴-۵) توزیع فراوانی مراجعه کنندگان به مرکز ژنتیک پزشکی اصفهان بر حسب چگونگی
مراجعه به مرکز
۴-۱-۹ (بررسی وضعیت خویشاوندی زوجین مراجعه کننده به مرکز ژنتیک پزشکی اصفهان
جدول ۶ توزیع فراوانی مراجعه کنندگان را بر حسب نسبت خویشاوندی نشان می دهد. ۵/۲۱ درصد از مراجعه کنندگان (زوجین)نسبت فامیلی ندارند و در حدود ۴/۷۱درصد از زوجین مراجعه کننده به مرکز مشاوره ژنتیک پزشکی اصفهان ازدواجشان فامیلی بوده است.قابل توجه است که در حدود۳/۵۸ درصد(بیشترین درصد) از مراجعه کنندگان نسبت خویشاوندی درجه سه دارندودر حدود ۲/۵ درصد نیز نسبت خویشاوندی درجه چهار دارند.قابل ذکر است که در خویشان درجه سه بیش از پنج هزار ژن مشابه وجود دارد و احتمال اینکه در میان این ژنهای مشابه تعداد زیادی ژن بیماری زای نهفته در هر دو نفر وجود داشته باشد بسیار زیاد است.
جدول ۴-۶) توزیع فراوانی زوجین مراجعه کننده به مرکز ژنتیک پزشکی اصفهان برحسب نسبت خویشاوندی

گفت:نه
مرد مالدار گفت: چرا؟
گفت: زیرا می ترسم در دل من درآید آنچه در دل تو درآمده (که تکبر و توهین فقرا باشد). (کلینی، ۱۳۶۲، ج‏۳: ۳۶۲)
پیامبر (ص) با اعتراض به برخورد این فرد به نوعی که با پرسش و پاسخ دلیل رفتار شخص را جویا شد، تا به این وسیله او را متوجه اشتباه خود کند و فرد با این نحوه امر و نهی از کار خود پشیمان شد.
امام باقر (ع)فرمودند:
حضرت على(ع) در شدت گرما به خانه بازمى‏گشت، ناگهان زنى را ایستاده دید که مى‏گفت: شوهرم بر من ستم کرد و مرا ترساند و بر من تعدى کرد و سوگند خورد که مرا خواهد زد.
على فرمودند: « صبر کن تا روز خنک شود، آن وقت ان شاء الله براى شفاعت تو خواهم آمد»
زن گفت: در این صورت خشم و غضب شوهرم بیشتر خواهد شد.
امیر مؤمنان سر پایین انداخت و پس از لختى سر برداشت و فرمودند: « نه، به خداى سوگند! باید که حق مظلوم، بدون کمترین نگرانى او، گرفته شود، خانه‏ات کجا است؟ پس همراه او به راه افتاد و بر در خانه‏اش رسید و فرمودند: «السّلام علیکم»جوانى از خانه بیرون آمد، على(ع) به او فرمودند: « اى بنده خدا! از خدا بترس، که زنت را ترسانده و از خانه بیرون رانده‏اى»!
جوان گفت: تو را چه به این کار؟! به خداى سوگند که براى خاطر این سخن تو او را آتش خواهم زد!
امیر المؤمنین (شمشیر کشید و) فرمودند: « من به تو امر به معروف و نهى از منکر مى‏کنم، تو با منکر با من رو به رو مى‏شوى و معروف (کار نیک) را بد مى‏شمارى»^[۲۸]؟
پس مردمان از راه رسیدند و همه مى‏گفتند: سلام علیکم. آن جوان که فهمید بد کارى کرده است صورت روى دست على گذاشت و گفت: اى امیر مؤمنان! لغزش مرا ببخش، به خداى سوگند براى او همچون زمینى خواهم شد که آن را لگد مال کند. (نورى، ۱۴۰۸ ق، ج‏۱۲: ۳۳)
امام علی (ع) با دفاع از حق زنی مظلوم در مقابل مردی ظالم با رعایت مراتب به صورت گفتاری او را نهی از منکر کرد، و آن شخص زمانی که متوجّه بدی کار خود شد از کار خود برگشت و خواهان بخشش شد.
شقرانى غلام آزادشده‏ى پیامبر (ص) گفت: موقع تقسیم بیت المال شد در زمان منصور کسى نداشتم که برایم واسطه شود همان طور در خانه منصور متحیر بودم ناگاه چشمم به حضرت صادق (ع) افتاد از جاى حرکت کرده گفتم:

فدایت شوم من غلام شما خانواده شقرانى هستم. خیلى به من احترام نمود حاجت خود را عرض کردم پیاده شد و داخل گردید پس از مختصر زمانى بیرون آمد از داخل آستین خود مقدارى پول در آستین من ریخت. فرمود : « کار خوب از همه مردم خوب است ولى از او بهتر است به خاطر جایگاهت نزد ائمه (ع) و کار زشت از همه افراد زشت است ولى از او زشت‏تر است وامام او را نصیحت کرد به دلیل این که شراب می نوشید»^[۲۹] (مجلسی، ج‏۴۷: ۳۵۰)
با وجود این که شقرانی شخص خطاکاری بود ولی امام صادق (ع) با انجام خواسته ی او سعی داشتند ابتدا او را جذب اسلام کنند و چهره ی خوب یک انسان متدین را نشان دهند با سخن گفتن در مورد افعال او، او را متوجه اشتباهش کرد.
یعقوب سراج گفت: خدمت امام صادق (ع) رسیدم، آن حضرت بالاى سر امام موسى (ع) که در گهواره بود، ایستاده و مدتى با اوبه آرامی سخن می گفت، من نشستم تا تمام شد. نزدیکش رفتم، به من فرمود: نزد مولایت برو و سلام کن، من نزدیک رفتم و سلام کردم، او با زبانى شیوا به من جواب سلام‏ گفت: سپس به من فرمود: برو و نام دخترت را که دیروز گذاشتى تغییر ده، زیرا خدا آن اسم را مبغوض دارد امام صادق (ع) فرمود: به دستور او رفتار کن تا هدایت شوى. پس من اسمش را تغییر دادم»^[۳۰] )کلینی، ۱۳۶۲، ج‏۱: ۳۱۰ (
امام موسی کاظم(ع) این شخص را مورد امر به معروف و نهی از منکر گفتاری قرار دادند تا کار خطای خود را اصلاح کند.
روشن‏ترین مثال برخورد تاریخى در سیره اهل‏بیت(ع)، عملکرد امام حسین(ع) است.ابا عبدالله یک مصلح است. خود حضرت در فلسفه قیامش مى‏فرماید: «من از روى هوس و جاه طلبى قیام نکرده‏ام، خروج و قیام من به منظور اصلاح در امّت جدّم مى‏باشد، مى‏خواهم که به نیکى امر کنم و از بدى نهى نمایم»^[۳۱] (مطهرى، بی تا، ج‏۱، ۲۴۹)
در ضمن یکی از مناظراتی- بر سر مسئله توحید - که امام رضا (ع) در خراسان انجام می دادند، وقت نماز ظهر رسید.
سپس رو به مأمون نموده، فرمودند: وقت نماز شده است.
عمران گفت: مولاى من، سؤال مرا قطع نکن، دلم نرم شده است!
فرمودند: نماز میگذاریم و بازمى‏گردیم، سپس برخاستند و مأمون نیز از جاى برخاست، حضرت در داخل (اندرونى) نماز خواندند و مردم به امامت محمّد بن جعفر (عموى حضرت) در بیرون نماز گزاردند، سپس بیرون آمده و به جاى خود بازگشتند و عمران را فراخوانده، فرمودند: سؤالهایت را عنوان کن. (شیخ صدوق، ‏۱۳۷۸ ، ج‏۱ : ۱۷۲ )
امام رضا (ع) با اهمیت دادن به خواندن نماز اول وقت، ضمن توجیح شخص، امر به معروف انجام دادند که با انجام خود معروف صورت گرفت.
در روایتی آمده است، که حضرت امام حسن و امام حسین(ع) پیرمردی را در حال وضو دیدند پیرمرد به خوبی وضو، نمی گرفت، (براى اینکه آن پیر مرد را آگاه نمایند)شروع به وضو گرفتن کردند و هر کدام می گفتند: وضوى من صحیح تر است. (۱) آنگاه به آن پیر مرد گفتند: ما دو نفر وضو می گیریم، تو قضاوت کن که کدامیک از ما بهتر وضو می گیریم، وقتى وضو گرفتند به وى گفتند: کدامیک از ما نیکوتر وضو گرفتیم؟ گفت: شما هر دو خوب وضو گرفتید، ولى این پیر مرد نادان وضوى نیکوئى نگرفت. اکنون وضو گرفتن را از شما آموختم و بدست و برکت و مهربانى که شما نسبت به امت جدّ خود دارید توبه کردم‏. ^[۳۲](مجلسی، ج‏۴۳: ۳۱۹)
در زیارت جامعه کبیره که یک دوره امام شناسی است می خوانیم:« وَدَعَوْتُمْ اِلى سَبیلِهِ بِالْحِکْمَهِ وَالْمَوْعِظَهِ الْحَسَنَهِ»
وَدَعَوْتُمْ اِلى سَبیلِهِ بِالْحِکْمَهِ: « ائمه هدی (ع) که قائم مقام و جانشینان تمام انبیاء بوده اند وظیفه اصلی آنان همین بوده است که خلق را به سوی خدا دعوت کرده … «ادْعُ إِلى‏ سَبیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَهِ وَ الْمَوْعِظَهِ الْحَسَنَهِ…..»( نحل/ ۱۲۵) یعنی بخوان محمد(ص) مردم را به سوی پروردگارت با حکمت و اندرز نیکو؛ و در اینجا بسیار روشن است معنی « سبیل ربک » همان راه راست می باشد که در بیان آیه شریفه « قُلْ هذِهِ سَبیلی‏ أَدْعُوا إِلَى اللَّه… » (یوسف/ ۱۰۸) این معنی روشن شده است». (زمردیان، ۱۳۶۶: ۳۸۷)
حکمه یعنی؛ شما ائمه (ع) با هر کسی در خور عقل و شعورش سخن گفتید. ائمه (ع) با موعظه نیکو که جذب کننده قلب ها و نزدیک کننده به هدف است، مردم را به راه خداوند فرا خواندند. همان طور که خداوند فرمود: «…..ِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتی‏ هِیَ أَحْسَن…» (نحل/۱۲۵) و نیز فرمود: « وَ لا تُجادِلُوا أَهْلَ الْکِتابِ إِلاَّ بِالَّتی‏ هِیَ أَحْسَنُ….» (عنکبوت/ ۴۶) ( شبر، ۱۳۶۷: ۱۳۳ ).
نخستین گام در دعوت به سوی حق از نظر حکمت استفاده از منطق صحیح و استدلالات حساب شده است… و دومین گام از نظر موعظه نیکو استفاده کردن از عواطف انسان ها است، چرا که اندرز نیکو بیشترین جنبه عاطفی را دارد که با تحریک آن می توان توده های عظیم مردم را به طرف حق متوجه ساخت، و این همان روش نیکویی است که انبیاء و ائمه هدی (ع) در ارشاد و هدایت خلق به کار می بردند. (زمردیان، ۱۳۶۶: ۳۸۷ و ۳۸۸)
خلق را دعوت شدند به راه حق از روی حکمت و موعظه نیکو تا آنکه صد هزاران هزار کفار و منافقان به راه عبادت و طاعت و معرفت و علم و حکمت در آوردید. (نجفی اصفهانی، ۱۳۸۶: ۱۳۵).
ائمه با روش پسندیده و معروف با مردم برخورد می کنند و به دعوت انسان ها به سوی حق می پردازند.
۲-۲- عفاف و حجاب
در این بخش به موضوع حجاب و کلماتی که در آیات حجاب و نصوص مربوط به پوشش به کار گرفته شده است پرداخته خواهد شد تا با بازشناسی دقیق آنها بی‌گمان به واکاوی و بررسی معضلی به نام کم حجابی کمک شایانی خواهد کرد.
در شکل (۲- ۲) مدل مباحث مطرح شده در این بخش نشان داده شده است:
شکل (۲ -۲): مدل حجاب و اصطلاحات مربوط به آن
پوشاندن شرمگاه
حجاب مرد مسلمان
حجاب و عفاف
جیب
خمر
زینت
تبرج
جلباب
حدود پوشش
کنترل نگاه
حجاب زن مسلمان
کنترل نگاه
پوشاندن شرمگاه
عفاف
حق الهی
کرامت

رویکرد ارزشگذاری مستقیم (رویکرد تنزیل جریان های نقدی)
در این رویکرد، ارزش یک دارایی (از جمله سهام) مستقیماً بر مبنای ارزش فعلی عایدات (جریانهای نقد آتی) مورد انتظار از آن دارایی برآورد می شود. از مدل های شناخته شده ای که این رویکرد را بکار می برند عبارتند از:
مدل تنزیل سود سهام:^[۴۹] این مدل ساده ترین و از لحاظ تئوریکی دقیق ترین مدل برای ارزشگذاری سهام به شمار می رود (مودیلیانی و میلر، ۱۹۶۱). طبق این مدل، ارزش ذاتی یا تئوریک یک سهم برابر است با جریان نامحدودی از سود سهام که با نرخ بازده مورد انتظار سرمایه گذار از محل سرمایه گذاری های هم ریسک (هزینه فرصت سرمایه) تنزیل شده باشد. زمانی که سرمایه گذار سهمی را خریداری می کند انتظار دارد از این سهم دو نوع جریان نقدی دریافت نماید: سود سهام در طول دوره نگهداری سهم و قیمت مورد انتظار در پایان دوره نگهداری. نظر به اینکه قیمت مورد انتظار در پایان دوره نگهداری، خود، توسط مقدار سود سهام آتی تعیین می شود، لذا ارزش یک سهم برابر با ارزش فعلی سود سهام تا افق زمانی بی نهایت است. بر پایه این استدلال می توان ارزش ذاتی یا تئوریک یک سهم را به عنوان ارزش فعلی کلیه سودهای نقدی آتی حاصل از آن سهم تعریف کرد. یعنی:

V₀ = PV (DPS₁, DPS₂, DPS₃, …, DPS_t)

که در مدل فوق،
DPS_t = سود تقسیمی هر سهم و
k = هزینه فرصت سرمایه (بازده مورد انتظار)
مدل تنزیل مبتنی بر نرخ رشد ثابت سود سهام (مدل گوردن): در این مدل فرض بر این است که سود سهام با یک نرخ ثابت در سال برای آینده نامحدود رشد پیدا می کند. بنابراین با فرض نرخ رشد ثابت سالانه سود سهام، مدل پایه ای تنزیل سود سهام به شکل زیر در خواهد آمد:

که در این فرمول،
DPS₁ = سود تقسیمی هر سهم سال بعد،
k = نرخ بازده مورد انتظار سرمایه گذار و
g = نرخ رشد سالانه سود سهام
مدل گوردن برای ارزشگذاری سهام شرکت هایی مناسب است که نرخ رشدی برابر یا کمتر از نرخ رشد عادی اقتصاد داشته و همچنین از سیاست تقسیم سود با ثبات برخوردارند. با این وجود این مدل، ارزش سهام شرکت هایی را که سودی کمتر از توان خود پرداخت نموده و وجه نقد را در شرکت انباشته می کنند، کمتر از واقع برآورد می کند (داموداران، ۲۰۰۲).^[۵۰]
رویکرد ارزشگذاری نسبی (رویکرد ضرایب شرکت های مشابه و قابل مقایسه)
برخلاف رویکرد ارزشگذاری مستقیم که سهام شرکت ها را مستقیماً بر مبنای عایدات مورد انتظار پرداختی در آینده ارزشگذاری می کند، رویکرد ارزشگذاری نسبی ارزش سهام یک شرکت را بصورت نسبی و مقایسه ای بر مبنای آنچه که سهام شرکت های مشابه در بازار قیمت گذاری می شوند، ارزشگذاری می کند. این رویکرد دو پیش فرض اساسی دارد: (۱) قیمت ها باید از طریق تبدیل آنها به ضرایبی از سود، ارزش دفتری، جریان نقدی یا فروش استاندارد شوند و (۲) یافتن شرکت های مشابهی که از لحاظ نوع فعالیت، ریسک، سود آوری، اندازه، ساختار مالکیت و … با شرکت مورد نظر هم تراز و قابل مقایسه باشند. متداول ترین مدل ها یا ضرایبی که در رویکرد ارزشگذاری نسبی مورد استفاده قرار می گیرند عبارتند از (داموداران، ۲۰۰۲):
ضرایب (نسبت های) مبتنی بر سود حسابداری؛ از قبیل نسبت قیمت به سود هر سهم (P/E)، نسبت ارزش شرکت به سود قبل از بهره و مالیات (EV/EBIT) و نسبت ارزش شرکت به سود قبل از بهره، مالیات و استهلاک (EV/EBITDA).
ضرایب (نسبت های) مبتنی بر ارزش دفتری؛ مهم ترین آنها عبارتند از نسبت قیمت به ارزش دفتری هر سهم (P/B)، نسبت ارزش بازار به ارزش دفتری (M/B).
ضرایب (نسبت های) مبتنی بر درآمد؛ که از مهم ترین آنها می توان، نسبت قیمت به درآمد فروش (P/S) و نسبت ارزش شرکت به درآمد فروش (EV/S) را نام برد.
رویکرد ارزشگذاری مبتنی بر دارایی ها
این رویکرد که اصطلاحاً رویکرد ترازنامه ای نامیده می شود، ارزش سهام یک شرکت را تابع ارزش داراییهای آن شرکت می داند. در این رویکرد اعتقاد بر این است که ارزش سهام یک شرکت از مجموع ارزش دارایی های مختلف آن نظیر زمین، ساختمان ها، ماشین آلات، موجودی ها، مطالبات و غیره پس از کسر بدهی های آن حاصل می شود. لذا، این رویکرد ارزش را ثابت دانسته و فرصت های رشد آتی شرکت و ارزش زمانی پول و همچنین سایر عواملی که ارزش شرکت را تحت تاثیر قرار داده از قبیل شرایط جاری صنعت، منابع انسانی، دانش فنی، قراردادهای در دست اقدام و … را مد نظر قرار نمی دهد. عمده ترین مدل هایی که در این رویکرد مورد استفاده قرار می گیرند، عبارتند از:
ارزش دفتری؛ که در این روش ارزش سهام یک شرکت برابر با ارزش دفتری حقوق صاحبان سهام در ترازنامه است.
ارزش دفتری تعدیل شده؛ در این مدل برخی اقلام دارایی ها و بدهی ها متناسب با ارزش بازار خود تعدیل می شوند تا خالص ارزش ویژه تعدیل شده بدست آید، از جمله اقلام موجودی کالا، دارایی های ثابت و وام های بلند مدت.
ارزش انحلال؛ ارزش سهام یک شرکت ، در این مدل با این پیش فرض که ارزش دارایی ها و بدهی های شرکت در صورت انحلال چقدر خواهد بود، برآورد می شود. به عبارت دیگر خالص ارزش ویژه برابر است با قیمت فروش دارایی ها منهای کلیه بدهی ها و تعهدات قابل پرداخت شرکت و نیز کلیه هزینه های فرایند انحلال اعم از امور تسویه، مشاوره، مالیات و …
با توجه به موارد فوق، می توان نتیجه گرفت که هریک از رویکرد های ارزشگذاری سهام مزایا و معایب خاص خود را دارند. برای مثال با اینکه رویکرد ارزشگذاری مستقیم نسبت به رویکرد ارزشگذاری نسبی از مبنای تئوریک مستحکم تری برخوردار است اما عدم امکان برآورد دقیق جریانهای نقد آتی و تعیین نرخ تنزیل مناسب جهت تنزیل آنها، استفاده از این رویکرد را در عمل بسیار محدود ساخته است (کاپلان و روباک، ۱۹۹۵؛ کیم و ریتر، ۱۹۹۹). همچنین استفاده از رویکرد ضرایب شرکت های مشابه و قابل مقایسه (ارزشگذاری نسبی) زمانی مناسب است که بتوان مجموعهای از شرکت های مشابه و همتراز را که از بیشتر جهات با اهمیت، با شرکت هدف ویژگی های یکسان داشته باشند را پیدا نمود. با اینکه این رویکرد احتمال قیمت گذاری نادرست یک شرکت (سهم) را در مقایسه با سایر شرکت ها (سهام) کاهش می دهد لیکن در برابر این احتمال که ممکن است کل شرکت های آن صنعت کمتر یا بیشتر از واقع ارزشگذاری شده باشند، هیچگونه مصونیتی ایجاد نمی کند (میتنر، ۲۰۰۳). در نهایت استفاده از رویکرد مبتنی بر ارزش دارایی ها نیز، در مورد ارزشگذاری سهام شرکت هایی مناسب است که بخش عمده دارایی های آنها را دارایی های ثابت مشهود و برخوردار از بازار فعال تشکیل دهد (سشادو ، پاربینا، ۲۰۱۰).
ارزشگذاری و عوامل عملکرد نامتعارف سهام جدید
همان گونه که در بخش مرور ادبیات عرضه های عمومی اولیه ذکر شد عملکرد بازدهی غیر متعارف سهام عرضه های عمومی اولیه در کوتاه مدت و بلند مدت، در ادبیات مالی به عنوان معما مطرح است. به عنوان مثال چه عامل یا عواملی سبب شکل گیری پدیده قیمت گذاری کمتر از واقع سهام عرضه های عمومی اولیه می شوند؟ چه عامل یا عواملی سبب عملکرد منفی سهام در بلند مدت می شوند؟ آیا بازده منفی بلند مدت به این معنی است که سرمایه گذاران این سهام را در کوتاه مدت بیش از واقع ارزشگذاری می کنند؟ با وجود اینکه تحقیقات زیادی به مطالعه این موضوعات و مباحث مرتبط با آنها پرداخته و پاسخ هایی ارائه کرده اند، لیکن هنوز ابهاماتی پا برجاست. به اعتقاد اغلب اندیشمندان مالی، پاسخ بیشتر پرسش های مربوط به قیمت گذاری و عملکرد نامتعارف سهام جدید را باید در فرایند ارزشگذاری این سهام جستجو کرد (ریتر، ۲۰۰۲). لذا چالش اصلی در این زمینه، در ناشناخته بودن شرکت های منتشر کننده این سهام برای سرمایه گذاران بالقوه در بازار و محدودیت های اطلاعاتی درباره شرکت و چشم انداز آتی آن در تاریخ عرضه سهام نهفته است؛ زیرا این قبیل شرکت ها تقریباً هیچگونه سابقه اطلاعاتی از وضعیت مالی، سود و جریان های نقدی نزد سرمایه گذاران بالقوه در بازار ندارند.
علیرغم اینکه تئوری ها و کتاب های مدیریت مالی و سرمایه گذاری استفاده از رویکرد «تنزیل جریان های نقدی» را به عنوان مستحکم ترین رویکرد ارزشگذاری سهام توصیه می کنند اما به دلیل وابستگی شدید ارزش سهام عرضه های عمومی اولیه به ارزش فرصت های رشد و توسعه آتی و عدم امکان برآورد دقیق جریان های نقدی آتی حاصل از این فرصت ها و تعیین نرخ تنزیل مناسب برای تنزیل آن جریان های نقدی، استفاده از رویکرد تنزیل جریان های نقدی برای ارزشگذاری سهام جدید را در عمل بسیار محدود ساخته است (ریتر، ۱۹۹۹). شاهد این ادعا شواهد تجربی فراوانی است که نشان می دهد سرمایه گذاران برای فرصت های رشد و توسعه سهام عرضه های عمومی اولیه مبلغ اضافی قابل توجهی پرداخت می کنند. برای مثال زمانی که شرکت آمازون دات کام سهام خود را عرضه کرد، سرمایه گذاران برای هر سهم این شرکت ۱۸ دلار پرداخت نمودند در حالیکه ارزش دفتری هر سهم آن فقط ۱۵/۲ دلار بود (چانگ، لی ویو، ۲۰۰۵). در مقابل شواهد تجربی موجود نشان می دهد که بانک های سرمایه گذاری برای قیمت گذاری سهام عرضه های عمومی اولیه از رویکرد ارزشگذاری نسبی (رویکرد مبتنی بر ضرایب شرکت های مشابه و قابل مقایسه) استفاده می کنند (دلوف و همکاران، ۲۰۰۲). مرور ادبیات عرضه های عمومی اولیه نیز استفاده از رویکرد مبتنی بر ضرایب شرکت های مشابه و قابل مقایسه را به عنوان متداول ترین روش قیمت گذاری سهام عرضه های عمومی اولیه در عمل تایید می کند (آلفورد، ۱۹۹۲؛ کیم و ریتر، ۱۹۹۹؛ پورنانندام و سوامیناتان، ۲۰۰۴؛ جاگاناتان و گائو، ۲۰۰۴). مقبولیت این رویکرد نسبت به رویکرد تنزیل جریان های نقدی را می توان به سهولت بکارگیری و محدودیت اطلاعاتی سرمایه گذاران در تاریخ های عرضه سهام عرضه های اولیه نسبت داد (برادلی و گوناس، ۲۰۰۹).
در رویکرد شرکت های مشابه و قابل مقایسه، شرکت ناشر و بانک سرمایه گذار منتخب آن، تصمیمات قیمت گذاری خود را بر تجزیه و تحلیل نسبت های مبتنی بر قیمت بازار چندین شرکت مشابه نهاده، با توجه به شرایط خاص حاکم بر شرکت هدف، تحلیل های خود را تعدیل نموده و یک دامنه قیمت (حد بالاو حد پایین) برای عرضه سهم تعیین می نمایند. سپس بانک سرمایه گذار با بهره گرفتن از مکانیزم های مختلف بازاریابی، مبادرت به گرد آوری اطلاعات مفید درباره سهم مورد عرضه از بازار نموده و قیمت نهایی عرضه را تعیین می کند (ریتر، ۲۰۰۲).
در مورد قیمت گذاری در ایران نیز می توان گفت که پس از سال ۱۳۶۸، که دوران جدیدی از فعالیت بورس شکل گرفت، قیمت‌گذاری اولیه سهام شرکت‌های جدیدالورود به بورس توسط کارشناسان قیمت گذاری سهام انجام می‌شد. ولی به دلیل تاثیر عوامل بازار ‌بر روی قیمت سهام در بورس اوراق بهادار تهران و ‌قطع ارتباط منطقی افزایش قیمت سهام با بازده سهام، از خرداد ۱۳۷۴ اداره ارزیابی بر وضعیت سهام، وظیفه ارائه قیمت پایه سهام را کنار گذاشت و ‌تصمیم به عدم دخالت در تعیین قیمت پایه سهام گرفت. از آن پس بورس اوراق بهادار تهران تنها اقدام به ارائه سود هر سهم می‌کند و ‌قیمت پایه سهام را اعلام نمی‌کند و ‌تعیین قیمت سهام را به ساز و ‌کار عرضه و ‌تقاضا و ‌کشش بازار ‌سرمایه واگذار نموده است.
همان طور که قبلاً نیز بیان شد شواهد تجربی موجود حکایت از این دارد که قیمت سهام عرضه های عمومی اولیه ارزش ذاتی این سهام را منعکس نمی سازد. در حالیکه طبق فرضیه بازارهای سرمایه کارا، قیمت سهام در هر لحظه از زمان باید منعکس کننده ارزش ذاتی سهام با توجه به اطلاعات موجود و مربوط باشد. از این رو وجود دو پدیده قیمت گذاری کمتر از واقع و عملکرد منفی بلند مدت سهام اولیه به علت نقض آشکار مبانی فرضیه های بازار کارا، توجه پژوهشگران مالی را به خود جلب کرده است. لذا پژوهشگران مالی و حسابداری اقدام به بررسی تاثیر برخی عوامل و اطلاعات حسابداری بر پدیده های فوق نموده اند. برخی از این عوامل احتمالی به شرح ذیل می باشد:
سود پیش بینی هر سهم: شرکت ها در زمان پذیرفته شدن در بورس موظف به اعلام سود پیش بینی شده شرکت می باشند. به دلیل اینکه سهام این شرکت ها با بکارگیری یکی از روش های قیمت گذاری تعیین ارزش می شود و تقریباً تمامی تئوری های قیمت به سود وابسته است و تحقیقات تجربی اثبات کرده اند که پارامتر عمده و اساسی در تعیین قیمت سود است، لذا پیش‌بینی سود هر سهم باید حداقل انحراف را از میزان واقعی خود داشته باشد. ولی به دلیل عدم اعمال سیاست‌های مطلوب از سوی بورس تهران اختلاف‌های زیادی مخصوصاً تا قبل از سال ۱۳۷۶ در ارقام پیش‌بینی شده و واقعی به چشم می‌خورد (تهرانی،۱۳۸۹).
شرایط عمومی بازار قبل از عرضه اولیه سهم: شرکت هایی که قصد ورود به بازار سرمایه را دارند، مایلند دوره هایی را برای عرضه عمومی اولیه سهام خود انتخاب کنند که تعداد شرکت های عرضه کننده سهم در این دوره ها کمتر باشد، تا بدین ترتیب بتوانند سهام خود را به قیمت بالاتری عرضه نمایند. در صورتی که بعد از فروکش نمودن هیجانات سرمایه گذاران، این سهام در بلند مدت بازده منفی از خود به جای می گذارد. برای اندازه گیری تاثیر شرایط عمومی بازار از روند بازده شاخص پرتفوی بازار در قبل یا تاریخ عرضه سهام استفاده می شود. بنابراین هر قدر شرایط بازار قبل از تاریخ عرضه یا در تاریخ عرضه سهم مطلوب تر باشد، قیمت گذاری کمتر از واقع بیشتر و در بلند مدت نیز بازده منفی بیشتر خواهد بود (کای ۲۰۰۸).
سود آوری شرکت : شرکت ها با برخورداری از تنوع محصول، سهم بازار بیشتر، صرفه جویی در مقیاس و امکان تنوع بخشی به فعالیت های تجاری خود، ریسک تجاری خود را کاهش داده و سود آوری خود را افزایش می دهند. سود آوری قبل از عرضه عمومی سهم می تواند نشانه چشم انداز آتی بهتر برای شرکت باشد (باقرزاده، ۱۳۸۸).
اهرم مالی؛ که عبارت از نسبت بدهی بر حقوق صاحبان ‌سهام شرکت است. مراد اوغلو و ویتینگتون^[۵۱] (۲۰۰۱) درجه اهرم مالی و نسبت بدهی را در تحقیقات خود بررسی کرده و به این نتیجه رسیدند که این متغیرها بر بازده غیرعادی آتی سهام موثر هستند. هر ‌چقدر نسبت اهرم مالی بیشتر باشد شرکت از ریسک مالی بیشتری برخوردار خواهد بود لذا اهرم مالی پایین تر قبل از عرضه عمومی سهم می تواند بیانگر چشم انداز آتی بهتر برای شرکت باشد.
از سایر عوامل مهم، می توان به اندازه و عمر شرکت اشاره کرد زیرا شرکت های کوچک و کم سابقه در مقایسه با شرکت های بزرگ و با سابقه به دلیل عدم تقارن اطلاعاتی و ابهامات بیشتری که در مورد ارزش واقعی و آینده آنها وجود دارد، ریسک بیشتری داشته و بیشتر در معرض اهداف سوداگرانه سرمایه گذاران قرار می گیرند. بنابراین سهام عرضه های عمومی اولیه شرکت های کوچک در مقایسه با سهام عرضه های عمومی اولیه شرکت های بزرگ، از قیمت گذاری کمتر از واقع بیشتری برخوردار بوده و دارای عملکرد نامتعارف تری هستند.
مروری بر تحقیقات پیشین
مطالعات انجام شده در ایران
جهانخانی و ‌عبدالله زاده (‌۱۳۷۲‌) در تحقیقی چگونگی قیمت‌گذاری سهام در بورس اوراق بهادار تهران را بررسی کردند. بر اساس یافته‌های این تحقیق، تعیین قیمت پایه سهام شرکت‌های جدیدالورود توسط بورس اوراق بهادار کاملا متناسب با اصول و ‌مبانی قیمت گذاری سهام نبوده است.
خالقی مقدم (‌۱۳۷۷‌) درتحقیق خود با عنوان «دقت پیش‌بینی سود شرکت ها‌» دقت پیش‌بینی سود شرکت‌های جدیدالورود به بورس اوراق بهادار تهران و ‌عوامل موثر بر آن را برای سال‌های ۱۳۷۳ لغایت ۱۳۷۵ بررسی کرد. کل شرکت‌های پذیرفته شده در این محدوده زمانی به تعداد ۸۳ مورد بوده که با در نظر گرفتن محدودیت‌هایی، نمونه شامل ۴۵ شرکت بود. از جمله عواملی که بر دقت پیش‌بینی سود شرکت ها موثر بوده و ‌در آن تحقیق مورد بررسی قرار گرفته است، متغیرهایی همچون اندازه شرکت، عمرشرکت، قیمت سهام و ‌درجه اهرم مالی شرکت است. وی به این نتیجه رسید که بین‌ تغییرات قیمت سهام و دقت پیش‌بینی سود رابطه معکوس و بین دقت پیش‌بینی سود و ‌اندازه شرکت‌های جدیدالورود به بورس اوراق بهادار تهران رابطه مستقیم وجود دارد.
سجادی (۱۳۷۷) در تحقیق خود با عنوان «عوامل مرتبط با سود غیرمنتظره و رابطه آن با قیمت سهام» رابطه بین سود غیرمنتظره و بازده غیرعادی آتی سهام شرکت‌های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران را بررسی کرد. دوره زمانی این تحقیق برای سال‌های ۱۳۷۳ لغایت ۱۳۷۵ بوده است. نمونه آماری وی شامل ۱۴۰ شرکت بوده که با روش حذفی ۷۰ شرکت به عنوان نمونه انتخاب شده است. یافته‌های این تحقیق نشان می‌دهد که بین تغییرات غیرمنتظره سود و بازده غیرعادی آتی سهام رابطه مثبت معنی‌داری وجود دارد.
عبدهتبریزی و ‌دموری (‌۱۳۸۲‌) در تحقیقی با عنوان «شناسایی عوامل موثر بر بازده بلند مدت سهام شرکت های جدیداً پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران» شرکتهایی را بررسی کردند که سهام آنها برای نخستین بار در بورس اوراق بهادار تهران عرضه شده بودند. در این تحقیق شرکتهای تازه وارد به بازار طی سالهای ۱۳۶۹ تا ۱۳۷۴ مورد بررسی قرار گرفتهاند و عوامل موثر بر بازده بلند مدت این شرکتها بطور خاص آزمون شده است. این عوامل عبارت از حجم معاملات سالانه سهام، اندازه شرکت و بازده کوتاه مدت حاصل از خرید و فروش سهام شرکتهای مربوط است. نتایج این تحقیق نشان دهنده وجود بازده کوتاه مدت بیشتر سهام شرکتهای جدیدالورود به بازار نسبت به شاخص بازار و بازده بلند مدت کمتر سهام این شرکتها نسبت به شاخص بازار بوده است. بنابراین آنان عملکرد قیمت گذاری سهام شرکتهای جدیدالورود به بورس ایران را مشابه بازارهای سرمایه در کشورهای مختلف دانستهاند.
خالقی مقدم و ‌بهرامیان (۱۳۸۴‌) در تحقیقی تحت عنوان «‌میزان عدم صحت پیش‌بینی سود شرکت ها در عرضه اولیه‌» سود پیش‌بینی ‌شده و ‌میزان دقت آن‌ را برای ۸۱ شرکت در شرف پذیرش طی سال‌های ۱۳۷۹ لغایت ۱۳۸۱ که در فهرست شرکت‌های بورسی قرار گرفته اند، بررسی کردند و به ‌این نتیجه رسیدند که متغیرهایی همچون شرایط کلان اقتصادی، دوره پیش‌بینی و ‌سابقه فعالیت شرکت، ارزش پیش‌بینی ‌کنندگی داشته و ‌برای بررسی دقت پیش‌بینی سود ‌شرکت ها مربوط هستند.
قائمی‌(۱۳۸۵) در تحقیق خود با عنوان «بررسی بازده کوتاه مدت سهام شرکتهای جدید الورود به بورس اوراق بهادار تهران» رابطه متغیرهایی همچون حجم سهام عرضه شده، اندازه شرکت، شرایط بازار، وضعیت مالکیت و وجود شرکتهای مشابه با بازده غیرعادی سهام جدید بررسی کرد. نتایج بدست آمده از ۱۵۳ شرکت نمونه طی سال های ۱۳۷۶ تا ۱۳۸۴، بیانگر وجود رابطه بین متغیرهایی همچون شرایط بازار و وجود شرکتهای مشابه با بازده غیر عادی سهام بوده است.
ظریف فرد و ‌مهرجو ‌(‌۱۳۸۶‌) در تحقیقی عملکرد قیمت گذاری سهام شرکتهای جدید الورود به بورس اوراق بهادار تهران را بررسی کردهاند. در این تحقیق بازده کوتاه مدت سهام ۹۱ شرکت جدید الورود در طول سالهای ۱۳۷۸ تا ۱۳۸۲ مطالعه شده است. نتایج این تحقیق نشان داد بازده کوتاه مدت شرکتهای تازه پذیرفته شده بیشتر از بازده بازار بوده است
عسگری (۱۳۸۷) در تحقیق خود با عنوان «شناسایی عوامل موثر بر بازده غیرعادی سهام شرکت های جدید الورود به بورس اوراق بهادار تهران» با بررسی بازده غیرعادی سهام جدید طی سالهای ۱۳۸۴-۱۳۷۸ در دو دوره زمانی ۱۲ماه و ۲۴ماه به این نتیجه رسید که بازده غیرعادی محاسبه شده طبق روش CAR مثبت بوده و متغیرهای خطای پیشبینی سود هر سهم به صورت مستقیم، وشرایط عمومی بازار قبل از عرضه و نسبت حاشیه سود خالص به صورت معکوس با بازده غیرعادی ۱۲ماه رابطه معنادار داشتند. درصورتیکه با بازده غیرعادی ۲۴ماه رابطه نداشتند.

شخصیت یعنی «مجموعه‌ای از رفتار وشیوه‌های تفکر شخص در زندگی روزمره که با ویژگی‌های بی همتا بودن، ثبات (پایداری) و قابلیت پیش بینی» مشخص می‌شود.
۲- نیمرخ شخصیت
در این تحقیق نیمرخ شخصیتی عبارتست از نمودارترکیب نمراتی است که فرد در آزمون نئو بدست می‌آورد. و بر اساس آن می‌توان توصیف مشخصی از ساختار شخصیتی فرد بدست داد.
۳- عملکرد تحصیلی
عملکرد تحصیلی در این پژوهش میانگین معدل نمرات درسی کسب شده در طی دوره تحصیل می‌باشد
فصل دوم
پیشینه پژوهش
۲-۱- مقدمه
امروزه، صاحب نظران بر این باورند که یکی از دلایل مهم توسعه کشور‌های پیشرفته، توجه و اهتمام آنها به تربیت نیرو‌های خلاق و مؤثر است. دانشجویان نیروی انسانی برگزیده و سازندگان فردای کشور هستند، و موفقیت تحصیلی آنها از جمله اهداف اساسی برنامه‌‌های آموزشی است. دانشجویان به واسطه موفقیت در تحصیل می‌توانند به موقعیتی دست یابند که از حداکثر نیروی درونی وبیرونی خود برای دستیابی به اهداف آموزش عالی استفاده نموده و شرایط لازم برای زندگی اجتماعی موفق را کسب کنند. برعکس، عدم موفقیت در تحصیل، زمینه ساز مشکلات فردی و اجتماعی بسیار و انحراف از دستیابی به اهداف سیستم آموزشی است.

دوره دانشجویی برای دانشجویان دوره ای مهیج و پر چالش است. بنابراین به دلیل رویارویی با عوامل استرس زای زیاد و لزوم سازگاری مناسب، باید از سلامت روانی و خود اتکایی بالایی برخوردار باشند تا بتوانند به توفیقات روز افزون‌تری در تحصیل و حرفه خود دست یابند (دانش پژوه و همکاران ۲۰۰۷). این ویژگی‌ها که هر فرد در نتیجه رویارویی با موقعیت‌‌های گوناگون و افراد مختلف به آن مجهز است، ساختار روانی و صفات شخصیتی است. این ساختار روانی نه تنها تحت تأثیر عوامل مختلفی مانند خانواده، اجتماع، گروه همسالان و غیره قرار دارد، بلکه عواملی چون انگیزش، پیشرفت، موفقیت و… را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. پس می‌توان گفت یکی از مهم‌ترین عوامل مؤثر بر پیشرفت تحصیلی، ویژگی‌‌های روانی افراد است.
دانشجویان به دلایل متعدد، استرس‌ها و فشارهای روانی زیادی را بسته به موقعیت‌های آموزشی تجربه می‌کنند، مهاجرت جهت تحصیل، جدایی از شبکه‌های خانواده و دوستان و از دست دادن نسبی حمایت‌های عاطفی اجتماعی آنها، درگیرشدن در روابط اجتماعی جدید، حجم دروس و برنامه‌های دانشگاهی، دوره خاص سنی، همگی از عواملی بوده که برای دانشجویان در برهه‌های مختلف استرس‌زا بوده و می‌تواند آنها را مستعد ناراحتی‌های روانشناختی و جسمانی کند.
ارزشیابی مستمر و مداوم وضعیت تحصیلی دانشجویان در طول تحصیل و بررسی عوامل مرتبط با آن یکی از ارکان ضروری و اجتناب ناپذیر بهبود کیفیت نظام آموزشی بویژه در دانشگاه‌ها می‌باشد.
این امر در تدوین برنامه آموزشی بهتر، ارتقای کیفیتی آموزشی و نهایتاً در اصلاح و بهبود کارآئی مسئولین مربوطه تأثیر به سزایی دارد. توجه به این امر چیزی ست که درتمام دنیا در رأس برنامه‌های توسعه آموزش مدنظر قرار می‌گیرد به منظور پیش بینی وضعیت تحصیلی دانشجویان، تعیین ملاک‌ها و متغیرهای مناسب از جمله عمده‌ترین حوزه‌های پژوهشی است که محققان علوم تربیتی وروانشناسی در آن فعال می‌باشد تحقیقات بسیاری در زمینه پیش بینی عملکرد تحصیلی انجام پذیرفته است وضعیت اقتصادی اجتماعی سطح تحصیلات، آموزش و نمرات آزمونهای پیشرفت تحصیلی و هوش از جمله شاخص‌های است که محققان از آن جهت پیش بینی وضعیت فرد در آینده استفاده می‌نمایند. به منظور پیش بینی وضیت و موفقیت تحصیلی دانشجویان، تعیین ملاک‌ها ومتغیرهای مناسب، از جمله عمده‌ترین حوزه‌های پژوهشی است که محققان علوم تربیتی وروانشناسی در آن فعال می‌باشند. تحقیقات زیادی در زمینه پیش بینی عملکرد تحصیلی انجام پذیرفته است (جسلون ۱۹۹۹). وضعیت اقتصادی-اجتماعی، سطح تحصیلات، معدل تحصیلی و نمرات آزمون‌های پیشرفت تحصیلی و هوشی از جمله شاخص‌هایی است که محققان از آنها جهت پیش بینی وضعیت فرد در آینده استفاده نموده اند (منیری ۱۳۸۵).
افت تحصیلی^[۲] دانشجویان یکی از مشکلات عمده مراکز آموزش عالی کشور است که نه تنها باعث اتلاف وقت و هزینه‌‌های جاری این مراکز می‌شود، بلکه باعث ایجاد مسایل و مشکلات روحی - روانی، خانوادگی و اجتماعی برای دانشجویان نیز می‌شود. بر پایه مطالعات انجام شده، این مشکل هر ساله در حال افزایش بوده، به گونه ای که بسیاری از دانشجویان نمی‌توانند از عهده محتوای آموزشی مدون دروس دانشگاهی برآمده، یا آن‌ها را در موعد مقرر به اتمام رسانند (کرمی ۱۹۹۶).
افت از نظر لغوی به معنی کمبود، کمی، کم و کاست و نقصان است. منظور از افت تحصیلی «کاهش عملکرد تحصیلی دانشجو از سطح رضایت بخش به سطحی نامطلوب است». همچنین افت در لغت به معنای ضایعات، ضایع کردن که بیشتر در نظر اقتصاددانان مطرح شده است. اما در بعضی از متون فارسی کلمه ترک تحصیل نیز معادل افت تحصیلی در نظر گرفته شده است. به عبارتی افت تحصیلی عبارت است از نزول از یک سطح بالاتر به سطح پایین‌تر در تحصیل و آموزش است.
افت تحصیلی به معنای دقیق آن، زمانی است که فاصله قابل توجهی بین توان و استعداد بالقوه و توان بالفعل فرد در فعالیت‌‌های درسی و پیشرفت تحصیلی مشهود باشد. گرچه این تعریف می‌تواند همه کسانی را که به دنبال شکست‌های پی در پی تحصیل، از تحصیل عقب مانده و عمدتاً به اصطلاح تجدید یا مردود شده‌اند را در بر گیرد اما مفهوم افت تحصیلی صرفاً در رفوزگی و تجدیدی خلاصه نمی‌شود و می‌تواند شامل هر دانش آموز و دانشجویی شود که اکتساب‌‌های آموزشگاهی و پیشرفت دانشگاهی او کمتر از توان بالقوه و حد انتظار اوست. لذا بر اساس این تعریف دانش آموزان تیزهوش نیز ممکن است دچار افت تحصیلی و کم آموزی بشوند. لذا افت تحصیلی مسئل‌های است عام و نسبی.
افت تحصیلی شامل جنب‌‌های مختلف شکست تحصیلی چون عدم حضور یا غیبت مکرر از کلاس درس، ترک تحصیل قبل از موعد مقرر، تکرار پایه تحصیلی و یا کیفیت نازل تحصیلات می‌باشد (نریمانی ۱۹۹۸). سازمان یونسکو مفهوم افت تحصیلی را به تکرار پایه، ترک تحصیل زودرس و کاهش، کیفیت آموزشی و تحصیلی فراگیران نسبت می‌دهد (یونسکو ۱۹۸۴).
برابر تحقیقات انجام شده حدود ۱۲ درصد از دانشجویان دانشگاه‌‌های علوم پزشکی در طی تحصیل خود حداقل یک ترم تحصیلی مشروط می‌شوند، این مشروطی نه تنها ممکن است که دانشجویان را از لحاظ روحی- روانی دچار مشکل نماید، بلکه از نظر پیشرفت تحصیلی نیز آنان را در معرض خطر محرومیت از تحصیل قرار دهد و موجب خلل در بهره برداری مطلوب از اصول علمی برای تربیت نیروی انسانی، منابع انسانی و مالی و نیز موجب نارضایتی اجتماعی گردد. علاوه بر این افت تحصیلی دانشجویان و ترک تحصیل آنان، زیان‌‌های فراوانی را برای کشور در بر خواهد داشت (فتحی ۲۰۰۰).
از این رو افت تحصیلی و ترک تحصیل می‌تواند مواردی از جمله اعتیاد به مواد مخدر و الکل را به دنبال داشته باشد. در یکی از دانشگاه‌‌های آمریکا مطالع‌های که بر روی افرادی که دست به خودکشی زده بودند، نشان داد که شایع‌ترین علت خودکشی آنان شکست در تحصیلات بوده است (میلمن^[۳] ۱۹۹۴).
عوامل مختلفی بر عملکرد تحصیلی^[۴] افراد تأثیر می‌گذارند که متخصصان تعلیم و تربیت آنها را به چهار دسته عوامل فردی، آموزشگاهی، خانوادگی و اجتماعی تقسیم کرده. در حقیقت عملکرد تحصیلی به عنوان متغیر وابسته تحت تأثیر یک عامل نیست، بلکه عوامل متعددی نظیر استعداد تحصیلی، عوامل شناختی مانند هوش عمومی، خود کار آمدی تحصیلی، راهبردهای خود تنظیمی، ساختار کلاس درس، انگیزش تحصیلی، توانایی یادگیرندگان، آموزش معلمان و انگیزش یادگیرندگان بر روی آن تأثیر دارند. واقعیت آن است که این عوامل و متغیر‌ها چنان در هم تنیده اند و با یکدیگر کنش متقابل دارند که تعیین نقش و سهم هر یک به دشواری امکان‌پذیر است. با این وجود تحقیقات نشان می‌دهند که در بین این عوامل، عوامل آموزشی و فردی با ماهیت شناختی و اجتماعی، بیشترین تأثیر را بر پیشرفت تحصیلی دارند (یزدانی ۱۳۹۱).
هوش و استعداد را عامل پیشرفت در تحصیل علم و کسب دانش می‌دانند. ولی این تعریف جامع و کامل نیست؛ زیرا گذشته از این واقعیت که عدم موفقیت تحصیلی و علمی افراد با هوش این مدعی را باطل می‌کند، عوامل دیگری نیز در تحصیل علم و دانش دخالت دارند. مانند عوامل اقتصادی، وضع بدنی و جسمانی، موقعیت‌های مناسب و غیره (هیلگارد ۲۰۰۰).
مک‌کله‌لند^[۵] (۱۹۶۵) نخستین کسی بود که با همکارانش درباره‌ی ماهیت و اندازه‌گیری انگیزه‌ی پیشرفت مطالعه کرد. وی شرایط اجتماعی را در ایجاد انگیزه‌ی موفقیت دخیل می‌داند که برخی از آن‌ها عبارتند از: ۱ـ آموزش در خانواده: مک‌کله‌لند مهم‌ترین آموزش را در خانواده، آموزشی می‌داند که صفاتی نظیر استقلال فردی، کنترل خویشتن، بلندپروازی‌های خاص و اعتماد به ‌نفس را در کودکی تقویت نماید. به ‌نظر وی، درجه‌ی انگیزه‌ی موفقیت، یک‌بار برای همیشه در کودکی ثابت می‌شود و پس از آن دیگر تغییری نمی‌کند. ۲ـ طبقه‌ی اجتماعی والدین: به‌نظر مک‌کله‌لند، طبقه‌ی اجتماعی، انگیزه‌ی موفقیت را تحت تأثیر قرار می‌دهد و این انگیزه در طبقه‌ی متوسط بیش‌تر از سایر طبقات است. ۳ـ تحرک اجتماعی: در افراد و گروه‌هایی که گرایش به تحرک اجتماعی دارند، انگیزه‌ی موفقیت بیش‌تر دیده می‌شود. ۴ـ ایدئولوژی: عامل دیگری که مک‌کله‌لند به آن توجه داشته، تأثیر ایدئولوژی بر انگیزه‌ی موفقیت است. محیط خانواده، عامل دیگری است که بر پیشرفت تحصیلی فرزندان مؤثر است.
اندرسون^[۶] (۱۹۷۱)، در مطالعات خود راجع به فرایند اجتماعی‌شدن خانواده، به این نتیجه رسیده است که تعداد زیادی از متغیرها، مربوط به محیط خانواده بوده در پیشرفت تحصیلی فرزندان مؤثرترند؛ این متغیرها عبارتند از: پافشاری خانواده برای پیشرفت فرزندان، راهنمایی‌های تحصیلی، تلاش خانواده، علایق هوشی خانواده و عادات کاری خانواده. سطح سواد والدین و مشکلات خانوادگی نیز از دیگر عوامل خانوادگی است که بر پیشرفت تحصیلی دانشجویان مؤثر می‌باشد.
سازمان‌دهی ساختاری و اجتماعی محیط آموزشی، بر خوداثر‌بخشی و کارآیی و درنهایت بر عمل‌کرد دانشجویان مؤثر است. مدل‌های مفهومی مربوط به پیشرفت علمی دانشجویان، نشان‌دهنده‌ی آن است که بایستی کمّیت و کیفیت تعاملات دانشجویان با دانشکده، میزان مسئولیت‌های بیرونی دانشجویان، مقدار و نوع حمایت مالی، ارزیابی دانشجویان از امکانات علمی و ساختار دانشکده و زمینه‌های اقتصادی اجتماعی آنان توجه شود (سکاکی ۱۳۹۰).
تحقیقات زیادی بر این نکته تأکید دارند که افت تحصیلی ارتباط بسیار قوی و نزدیکی با ویژگی‌‌های خانوادگی دانشجویان دارد. به عبارت کلی‌تر وضعیت اجتماعی ـ اقتصادی خانواده رابطه معکوسی با افت تحصیلی دارد. (آستین، ۱۹۷۲و اکلند^[۷] ۱۹۶۴).
فقر و محرومیت اقتصادی بطور بارز یکی از عواملی است که تأثیر زیادی بر ترک تحصیل و مردودی می‌گذارد ولی در این زمینه باید بین فقر مطلق و فقر نسبی تفاوت قائل شد بدین معنی که فقر مطلق با خود سختی معیشت، کم غذایی و بد غذایی، مسکن نامناسب و کارکردن در ضمن تحصیل را به همراه دارد که همه این شرایط موجب فقدان و کمبود امکانات تحصیلی و نیامدن افراد به مدرسه یا ترک تحصیل و مردودی می‌شود (زارع شاه‌آبادی ۱۳۸۷).
فقر نسبی ـ که وضع نامناسب اقتصادی فرد را نسبت به افراد دیگر ارائه می‌کند، ممکن است خود نتیجه عوامل و متغیر‌های زیادی باشد، ولی بدون شک عاملی برای افت تحصیلی به حساب می‌آید زیرا که این نوع فقر اختلافات طبقاتی ایجاد می‌کند که در نتیجه آن تفاوتهایی در رشد و تکامل و تفکر، زبان، رفتار و نگرش افراد نسبت به کار و استراحت بروز می نماید و علایق و انگیزه‌‌های پیشرفت آنان را تحت تأثیر قرار می‌دهد و همه این عوامل برای پیشرفت تحصیلی افراد و یا عدم آن اهمیت حیاتی دارند.
فقر مطلق عموماً در جوامعی وجود دارد که کار افراد جهت تأمین امکانات اولیه برای بقاء و زیست آنان بوده و به صورت زندگی کشاورزی قدیم و یا کار غیرماهرانه افراد در شهرها و زندگی آنان در حداقل معیشت جلوه می‌کند. این نوع فقر به همراه خود مسائل و مشکلات انسانی گوناگونی از قبیل: سختی معیشت، گرسنگی و کم غذایی، بدغذایی، بیماری، خستگی و افسردگی و عدم وجود تفریح و استراحت در بردارد که هریک باعث مشکلات و موانع برای جلوگیری از ورود افراد به نظام آموزش و پرورش و یا ترک آن و عدم موفقیت در آن به حساب می آید» (امین فر ۱۳۶۷).
وضعیت اقتصادی نامساعد منشاء بسیاری از تنیدگی‌ها در سراسر جهان است. افزایش نرخ تورم اثرات مستقیمی بر روی سلامت روانی افراد و جامعه دارد. در صورت عدم وجود درآمد کافی قدرت خرید افراد کم شده و استاندارد‌های زندگی سیر نزولی پیدا می‌کنند (استانهوپ و لانکستر^[۸] ۲۰۰۴).
مطالعات رادجرز^[۹] (۲۰۰۱) ارتباط قوی بین شیوع اختلالات روانی و وضعیت اجتماعی اقتصادی پایین نشان داده است بطوری که بیکاری، فقر، حوادث تهدید کننده زندگی از عوامل اصلی بروز مشکلات روانی بوده اند (به نقل از حیدریان ۱۳۸۵).
کوان و موروایتز^[۱۰] (۲۰۰۵) در مورد تأثیر مشکلات اقتصادی روی قشر دانشجو می‌نویسد، مشکلات مالی نگرانی‌هایی برای دانشجویان بوجود آورده است و موجب آن شده که تعداد زیادی از آنها در یک اتاق زندگی کنند. یا شغل‌‌های پاره وقت یا تمام وقت برای خود برگزینند تا بتوانند نیاز‌های مالی خود را برآورده سازند.
تحقیقات انجام‌گرفته، هم‌چنین نشان داده‌است که وضعیت اقتصادی خانواده نیز در موفقیت دانشجویان مؤثر است؛ به‌ خصوص در خانواده‌هایی که در آن‌ها، دانشجو، مجبور باشد علاوه بر تحصیل، به کار جنبی نیز بپردازد (اردبیلی ۱۳۷۴؛ صفوی ۱۳۶۵؛ احمدی ۱۳۷۴).
سطح آموزش و شغل والدین، ممکن است درآمد پایین خانواده را بیان کند. نتایج تحقیقات، حاکی از آن است که منزلت و موقعیت اقتصادی ‌اجتماعی والدین (شغل و سطح آموزش) با انگیزش پیشرفت تحصیلی و موفقیت تحصیلی، رابطه دارد (ایونس ۱۹۷۰؛ اندرسون ۱۹۷۶^[۱۱]).
به نظر می‌رسد که بسیاری از دانشجویان به دلیل داشتن افکار بدبینانه و منفی نسبت به مسائل اقتصادی و اجتماعی، نسبت به آینده خودشان ناامید هستند و خطر ابتلا به مسائل روانی مانند افسردگی بیش از بیش سلامت آن‌ها را تهدید می‌کند. جمعیت قابل توجهی از دانشجویان نسبت به مشکلاتشان نگاه مبالغه آمیز و آشفته‌ای دارند و خودشان را به عنوان فردی که هیچ کنترلی بر محیط و یا بر رفتارهای مخرب خود ندارند می‌پندارند. لذا برای اینکه دانشجویان از روحیه مثبت درباره خود و دیگران و دنیا برخوردار شوند و خود را مفید و اثر بخش دانسته و بتوانند زندگی خود را با اندیشه ای روشن، دیدی واقع بینانه‌تر و با اطمینان سپری کنند، نیاز به مداخله و آموزش برای آنان بیش از هر زمان دیگری احساس می‌شود تا آن‌ها به امید و انگیزه بیشتری به تحصیل بپردازند.
ضعف عملکرد آموزشی دانشجویان وشکست­های بعد از ورود به دانشگاه از معضلات مهم آموزشی در کشور ماست. بسیاری از دانشجویان بعد از ورود به دانشگاه قادر به سازگار کردن خود با وضعیت تحصیلی جدید و افزایش حجم دروس نیستند و اغلب دانشجویان در ترم اول و برخی تا پایان تحصیلات دچار افت شدیدی می­شوند. اکثر دانشجویانی که از تلاش خود نتیجه مطلوب کسب نمی­کنند انگیزه­ای برای درس خواندن ندارند (فهیم زاده ۱۳۸۲).
مک­کللند بر این باور است که جوامعی که افراد آن دارای انگیزه پیشرفت نباشند، حتی با وجود امکانات عالی و شرایط مساعد طبیعی، کمتر شانس توسعه و ترقی خواهند داشت. وی با بررسی­های بسیار دقیق نشان داد که رشد اقتصادی یک جامعه به انگیزه پیشرفت افراد بستگی دارد. او بر این باور است که افرادی که انگیزه پیشرفت بیشتری دارند، افراد توسعه­جویی شده و به رشد خود کمک کرده ­اند (سینتز و لیمان^[۱۲] ۱۹۷۳؛ به نقل از برخوری و همکاران ۱۳۸۸).
نیاز به پیشرفت یکی از نیازهایی است که توسط مورای^[۱۳] مطرح شد. بطور کلی افراد دارای انگیزه پیشرفت احساس می­ کنند که بر زندگی­شان مهار دارند و از آن لذت می­برند. آنها سعی می­ کنند عملکرد خود را بهبود ببخشند و ترجیح می­ دهند که کار­هایی را انجام دهند که چالش بر انگیز باشند (توکر^[۱۴] ۲۰۰۰؛ نقل از طالب­پور و همکاران ۱۳۸۱).
روانشناسان انسانگرا بر این باورند که عواملی چون نگرش نسبت به خود، آموزشگاه و دیگران، میزان همدلی، احترام بی قید و شرط. یکرنگی و در نظر گرفتن تفاوت‌‌های فردی می‌توانند عوامل مهمی در مسائل انطباقی، سلامت جسمانی، میزان توجه و حتی تغییر در میزان بهره هوشی و رشد شناختی باشد. از دیدگاه انسانگرایانه، یادگیری می بایست در محیطی با روابط انسانی خوب تحقق یابد. در واقع تجربه یادگیری متأثر از دیدگاه یادگیری است و از این رو یادگیری تا حد امکان باید فردی و در زمان حال صورت پذیرد.
دانشجویان که متعلق به خانواده‌هایی با پایگاه اقتصادی و اجتماعی فوق العاده پائین بوده و تواماً با فقر اقتصادی و فرهنگی مواجه‌اند، از انگیزه تحصیلی بسیار پائین برخوردارند. از سوی دیگر در کنار فقر فرهنگی و محرومیت‌های محیطی، شرایط اقتصادی - اجتماعی حاکم بر جامعه نیز در چگونگی تبلور انگیزه‌‌های رشد و پیشرفت یا افت تحصیلی دانشجویان نقش بسزایی دارد.
فقر و نداری به شکل‌های گوناگون موانعی را در جهت پیشرفت تحصیلی به وجود می آورد از قبیل:
- نامناسب بودن مکان زندگی از جهت آب سالم، نور و فضای اتاق، رفت و آمد و شلوغی و سر و صدا، آلودگی هوا، نبودن مکان برای کار‌های شخصی.
-نامناسب بودن امکانات بهداشتی و تغذیه و در نتیجه ابتلا به انواع بیماریها و سوء تغذیه و کمبود خواب
-کارکردن در خارج از منزل که مانع رفتن آنها به مدرسه یا باعث حضور نامرتب آنان در کلاس می‌شود.
یکی از عوامل منفی خانوادگی که همواره منشاء انحراف توجه دانشجو از تحصیل می گردد جابجائی وظایف والدین و فرزند است. از جمله جابجائی‌ها که ارتباط قابل توجهی با افت تحصیلی دارد، اشتغال دانشجو. به این ترتیب دانشجویان در سنی به کار و اشتغال می پردازند که معمولاً از آنها انتظار می‌رود درآن مقطع بیشتر به نقش‌های مورد انتظار از جمله تحصیل بپردازند. عدم تامین نیاز‌های مالی خانواده و نیاز به نیروی کار دانشجو از دلایل عمده اشتغال کودکان در سنین پائین است که در این زمینه صرف وقت و نیروی بسیار در اشتغال، باعث افت تحصیلی آنها می‌شود. اشتغال دانشجویان انرژی جسمی و ذهنی شان را برای یادگیری دروس کاهش می‌دهد. به این ترتیب دانشجویان ممکن است به دلیل عدم حضور فعال و مستمر در محیط‌های آموزشی نتوانند به نحو مطلوبی به تحصیل ادامه دهند.
وضعیت اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی خانواده در نظام ارزشها به ویژه در روش تربیت فرزندان تأثیر می‌گذارد. در بعضی از خانواده‌ها پیشرفت فرزندان در امر تحصیل به عنوان یکی از ارزش‌های مهم تلقی می‌شود. این گونه خانواده‌ها برای پیشرفت فرزندان خود اهمیت زیادی قائل هستند. آنان اغلب با دانشگاه، استاد و فرزندان خود در ارتباطند. ولی اعضای طبقه ضعیف ارزش پائین‌تری برای آموزش و پرورش قائل هستند همچنین آنها تأکید کمتری بر آموزش رسمی دارند و آن را وسیله ای برای پیشرفت شخصی قلمداد نمی‌کنند.
یکی از عوامل عاطفی که در یادگیری فرد تأثیر سوء دارد اضطراب است. اضطراب در یادگیری اختلال ایجاد می‌کند. این عامل در حالت شدید می‌تواند افت تحصیلی را باعث گردد چرا که فرد نمی‌تواند تمام قوای فکری و روانی خود را در هنگام یادگیری مطالب به کار گیرد. علت اضطراب و نگرانی می‌تواند ناشی از ترس از امتحان، نمره، معلم یا اختلالات عاطفی - رفتاری خانواده و غیره باشد. وجود اندکی اضطراب در انسان به عنوان یک حالت عاطفی و هیجانی نه تنها طبیعی است بلکه فقدان کامل آن می‌تواند مشکلاتی را پدید آورد. اما همین اضطراب که چاشنی زندگی است و انسان را به کار و کوشش و تکاپو وا می‌دارد اگر از حد اعتدال خود تجاوز کند بسیار زیان بخش خواهد شد وجود اندکی اضطراب در دانشجویان برای مدرسه و تکالیف آن ضروری است و موجب احساس مسئولیت، برنامه ریزی و مطالعه بیشتر آنها می‌شود حتی در مواردی که برخی از دانشجویان نسبت به درس، امتحان و مدرسه هیچگونه مسئولیتی احساس نمی‌کنند گاه لازم است که استادان یا اولیاء با تشریح عواقب قصور، کوتاهی و تنبلی دانشجو مقداری اضطراب در آنها ایجاد کنند. اما از طرف دیگر مطالعات متعددی نشان داده است که اگر اضطراب شدید باشد کاهش پیشرفت تحصیلی دانشجو را به همراه خواهد داشت. به بیان دیگر یکی از دلایل اساسی افت تحصیلی، دانشجویان، اضطراب امتحان است که برخی مطالعات سهمی در حدود ۱۵ تا ۳۰ درصد را نشان داده اند.

شخصیت یعنی «مجموعه‌ای از رفتار وشیوه‌های تفکر شخص در زندگی روزمره که با ویژگی‌های بی همتا بودن، ثبات (پایداری) و قابلیت پیش بینی» مشخص می‌شود.
۲- نیمرخ شخصیت
در این تحقیق نیمرخ شخصیتی عبارتست از نمودارترکیب نمراتی است که فرد در آزمون نئو بدست می‌آورد. و بر اساس آن می‌توان توصیف مشخصی از ساختار شخصیتی فرد بدست داد.
۳- عملکرد تحصیلی
عملکرد تحصیلی در این پژوهش میانگین معدل نمرات درسی کسب شده در طی دوره تحصیل می‌باشد
فصل دوم
پیشینه پژوهش
۲-۱- مقدمه
امروزه، صاحب نظران بر این باورند که یکی از دلایل مهم توسعه کشور‌های پیشرفته، توجه و اهتمام آنها به تربیت نیرو‌های خلاق و مؤثر است. دانشجویان نیروی انسانی برگزیده و سازندگان فردای کشور هستند، و موفقیت تحصیلی آنها از جمله اهداف اساسی برنامه‌‌های آموزشی است. دانشجویان به واسطه موفقیت در تحصیل می‌توانند به موقعیتی دست یابند که از حداکثر نیروی درونی وبیرونی خود برای دستیابی به اهداف آموزش عالی استفاده نموده و شرایط لازم برای زندگی اجتماعی موفق را کسب کنند. برعکس، عدم موفقیت در تحصیل، زمینه ساز مشکلات فردی و اجتماعی بسیار و انحراف از دستیابی به اهداف سیستم آموزشی است.

دوره دانشجویی برای دانشجویان دوره ای مهیج و پر چالش است. بنابراین به دلیل رویارویی با عوامل استرس زای زیاد و لزوم سازگاری مناسب، باید از سلامت روانی و خود اتکایی بالایی برخوردار باشند تا بتوانند به توفیقات روز افزون‌تری در تحصیل و حرفه خود دست یابند (دانش پژوه و همکاران ۲۰۰۷). این ویژگی‌ها که هر فرد در نتیجه رویارویی با موقعیت‌‌های گوناگون و افراد مختلف به آن مجهز است، ساختار روانی و صفات شخصیتی است. این ساختار روانی نه تنها تحت تأثیر عوامل مختلفی مانند خانواده، اجتماع، گروه همسالان و غیره قرار دارد، بلکه عواملی چون انگیزش، پیشرفت، موفقیت و… را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. پس می‌توان گفت یکی از مهم‌ترین عوامل مؤثر بر پیشرفت تحصیلی، ویژگی‌‌های روانی افراد است.
دانشجویان به دلایل متعدد، استرس‌ها و فشارهای روانی زیادی را بسته به موقعیت‌های آموزشی تجربه می‌کنند، مهاجرت جهت تحصیل، جدایی از شبکه‌های خانواده و دوستان و از دست دادن نسبی حمایت‌های عاطفی اجتماعی آنها، درگیرشدن در روابط اجتماعی جدید، حجم دروس و برنامه‌های دانشگاهی، دوره خاص سنی، همگی از عواملی بوده که برای دانشجویان در برهه‌های مختلف استرس‌زا بوده و می‌تواند آنها را مستعد ناراحتی‌های روانشناختی و جسمانی کند.
ارزشیابی مستمر و مداوم وضعیت تحصیلی دانشجویان در طول تحصیل و بررسی عوامل مرتبط با آن یکی از ارکان ضروری و اجتناب ناپذیر بهبود کیفیت نظام آموزشی بویژه در دانشگاه‌ها می‌باشد.
این امر در تدوین برنامه آموزشی بهتر، ارتقای کیفیتی آموزشی و نهایتاً در اصلاح و بهبود کارآئی مسئولین مربوطه تأثیر به سزایی دارد. توجه به این امر چیزی ست که درتمام دنیا در رأس برنامه‌های توسعه آموزش مدنظر قرار می‌گیرد به منظور پیش بینی وضعیت تحصیلی دانشجویان، تعیین ملاک‌ها و متغیرهای مناسب از جمله عمده‌ترین حوزه‌های پژوهشی است که محققان علوم تربیتی وروانشناسی در آن فعال می‌باشد تحقیقات بسیاری در زمینه پیش بینی عملکرد تحصیلی انجام پذیرفته است وضعیت اقتصادی اجتماعی سطح تحصیلات، آموزش و نمرات آزمونهای پیشرفت تحصیلی و هوش از جمله شاخص‌های است که محققان از آن جهت پیش بینی وضعیت فرد در آینده استفاده می‌نمایند. به منظور پیش بینی وضیت و موفقیت تحصیلی دانشجویان، تعیین ملاک‌ها ومتغیرهای مناسب، از جمله عمده‌ترین حوزه‌های پژوهشی است که محققان علوم تربیتی وروانشناسی در آن فعال می‌باشند. تحقیقات زیادی در زمینه پیش بینی عملکرد تحصیلی انجام پذیرفته است (جسلون ۱۹۹۹). وضعیت اقتصادی-اجتماعی، سطح تحصیلات، معدل تحصیلی و نمرات آزمون‌های پیشرفت تحصیلی و هوشی از جمله شاخص‌هایی است که محققان از آنها جهت پیش بینی وضعیت فرد در آینده استفاده نموده اند (منیری ۱۳۸۵).
افت تحصیلی^[۲] دانشجویان یکی از مشکلات عمده مراکز آموزش عالی کشور است که نه تنها باعث اتلاف وقت و هزینه‌‌های جاری این مراکز می‌شود، بلکه باعث ایجاد مسایل و مشکلات روحی - روانی، خانوادگی و اجتماعی برای دانشجویان نیز می‌شود. بر پایه مطالعات انجام شده، این مشکل هر ساله در حال افزایش بوده، به گونه ای که بسیاری از دانشجویان نمی‌توانند از عهده محتوای آموزشی مدون دروس دانشگاهی برآمده، یا آن‌ها را در موعد مقرر به اتمام رسانند (کرمی ۱۹۹۶).
افت از نظر لغوی به معنی کمبود، کمی، کم و کاست و نقصان است. منظور از افت تحصیلی «کاهش عملکرد تحصیلی دانشجو از سطح رضایت بخش به سطحی نامطلوب است». همچنین افت در لغت به معنای ضایعات، ضایع کردن که بیشتر در نظر اقتصاددانان مطرح شده است. اما در بعضی از متون فارسی کلمه ترک تحصیل نیز معادل افت تحصیلی در نظر گرفته شده است. به عبارتی افت تحصیلی عبارت است از نزول از یک سطح بالاتر به سطح پایین‌تر در تحصیل و آموزش است.
افت تحصیلی به معنای دقیق آن، زمانی است که فاصله قابل توجهی بین توان و استعداد بالقوه و توان بالفعل فرد در فعالیت‌‌های درسی و پیشرفت تحصیلی مشهود باشد. گرچه این تعریف می‌تواند همه کسانی را که به دنبال شکست‌های پی در پی تحصیل، از تحصیل عقب مانده و عمدتاً به اصطلاح تجدید یا مردود شده‌اند را در بر گیرد اما مفهوم افت تحصیلی صرفاً در رفوزگی و تجدیدی خلاصه نمی‌شود و می‌تواند شامل هر دانش آموز و دانشجویی شود که اکتساب‌‌های آموزشگاهی و پیشرفت دانشگاهی او کمتر از توان بالقوه و حد انتظار اوست. لذا بر اساس این تعریف دانش آموزان تیزهوش نیز ممکن است دچار افت تحصیلی و کم آموزی بشوند. لذا افت تحصیلی مسئل‌های است عام و نسبی.
افت تحصیلی شامل جنب‌‌های مختلف شکست تحصیلی چون عدم حضور یا غیبت مکرر از کلاس درس، ترک تحصیل قبل از موعد مقرر، تکرار پایه تحصیلی و یا کیفیت نازل تحصیلات می‌باشد (نریمانی ۱۹۹۸). سازمان یونسکو مفهوم افت تحصیلی را به تکرار پایه، ترک تحصیل زودرس و کاهش، کیفیت آموزشی و تحصیلی فراگیران نسبت می‌دهد (یونسکو ۱۹۸۴).
برابر تحقیقات انجام شده حدود ۱۲ درصد از دانشجویان دانشگاه‌‌های علوم پزشکی در طی تحصیل خود حداقل یک ترم تحصیلی مشروط می‌شوند، این مشروطی نه تنها ممکن است که دانشجویان را از لحاظ روحی- روانی دچار مشکل نماید، بلکه از نظر پیشرفت تحصیلی نیز آنان را در معرض خطر محرومیت از تحصیل قرار دهد و موجب خلل در بهره برداری مطلوب از اصول علمی برای تربیت نیروی انسانی، منابع انسانی و مالی و نیز موجب نارضایتی اجتماعی گردد. علاوه بر این افت تحصیلی دانشجویان و ترک تحصیل آنان، زیان‌‌های فراوانی را برای کشور در بر خواهد داشت (فتحی ۲۰۰۰).
از این رو افت تحصیلی و ترک تحصیل می‌تواند مواردی از جمله اعتیاد به مواد مخدر و الکل را به دنبال داشته باشد. در یکی از دانشگاه‌‌های آمریکا مطالع‌های که بر روی افرادی که دست به خودکشی زده بودند، نشان داد که شایع‌ترین علت خودکشی آنان شکست در تحصیلات بوده است (میلمن^[۳] ۱۹۹۴).
عوامل مختلفی بر عملکرد تحصیلی^[۴] افراد تأثیر می‌گذارند که متخصصان تعلیم و تربیت آنها را به چهار دسته عوامل فردی، آموزشگاهی، خانوادگی و اجتماعی تقسیم کرده. در حقیقت عملکرد تحصیلی به عنوان متغیر وابسته تحت تأثیر یک عامل نیست، بلکه عوامل متعددی نظیر استعداد تحصیلی، عوامل شناختی مانند هوش عمومی، خود کار آمدی تحصیلی، راهبردهای خود تنظیمی، ساختار کلاس درس، انگیزش تحصیلی، توانایی یادگیرندگان، آموزش معلمان و انگیزش یادگیرندگان بر روی آن تأثیر دارند. واقعیت آن است که این عوامل و متغیر‌ها چنان در هم تنیده اند و با یکدیگر کنش متقابل دارند که تعیین نقش و سهم هر یک به دشواری امکان‌پذیر است. با این وجود تحقیقات نشان می‌دهند که در بین این عوامل، عوامل آموزشی و فردی با ماهیت شناختی و اجتماعی، بیشترین تأثیر را بر پیشرفت تحصیلی دارند (یزدانی ۱۳۹۱).
هوش و استعداد را عامل پیشرفت در تحصیل علم و کسب دانش می‌دانند. ولی این تعریف جامع و کامل نیست؛ زیرا گذشته از این واقعیت که عدم موفقیت تحصیلی و علمی افراد با هوش این مدعی را باطل می‌کند، عوامل دیگری نیز در تحصیل علم و دانش دخالت دارند. مانند عوامل اقتصادی، وضع بدنی و جسمانی، موقعیت‌های مناسب و غیره (هیلگارد ۲۰۰۰).
مک‌کله‌لند^[۵] (۱۹۶۵) نخستین کسی بود که با همکارانش درباره‌ی ماهیت و اندازه‌گیری انگیزه‌ی پیشرفت مطالعه کرد. وی شرایط اجتماعی را در ایجاد انگیزه‌ی موفقیت دخیل می‌داند که برخی از آن‌ها عبارتند از: ۱ـ آموزش در خانواده: مک‌کله‌لند مهم‌ترین آموزش را در خانواده، آموزشی می‌داند که صفاتی نظیر استقلال فردی، کنترل خویشتن، بلندپروازی‌های خاص و اعتماد به ‌نفس را در کودکی تقویت نماید. به ‌نظر وی، درجه‌ی انگیزه‌ی موفقیت، یک‌بار برای همیشه در کودکی ثابت می‌شود و پس از آن دیگر تغییری نمی‌کند. ۲ـ طبقه‌ی اجتماعی والدین: به‌نظر مک‌کله‌لند، طبقه‌ی اجتماعی، انگیزه‌ی موفقیت را تحت تأثیر قرار می‌دهد و این انگیزه در طبقه‌ی متوسط بیش‌تر از سایر طبقات است. ۳ـ تحرک اجتماعی: در افراد و گروه‌هایی که گرایش به تحرک اجتماعی دارند، انگیزه‌ی موفقیت بیش‌تر دیده می‌شود. ۴ـ ایدئولوژی: عامل دیگری که مک‌کله‌لند به آن توجه داشته، تأثیر ایدئولوژی بر انگیزه‌ی موفقیت است. محیط خانواده، عامل دیگری است که بر پیشرفت تحصیلی فرزندان مؤثر است.
اندرسون^[۶] (۱۹۷۱)، در مطالعات خود راجع به فرایند اجتماعی‌شدن خانواده، به این نتیجه رسیده است که تعداد زیادی از متغیرها، مربوط به محیط خانواده بوده در پیشرفت تحصیلی فرزندان مؤثرترند؛ این متغیرها عبارتند از: پافشاری خانواده برای پیشرفت فرزندان، راهنمایی‌های تحصیلی، تلاش خانواده، علایق هوشی خانواده و عادات کاری خانواده. سطح سواد والدین و مشکلات خانوادگی نیز از دیگر عوامل خانوادگی است که بر پیشرفت تحصیلی دانشجویان مؤثر می‌باشد.
سازمان‌دهی ساختاری و اجتماعی محیط آموزشی، بر خوداثر‌بخشی و کارآیی و درنهایت بر عمل‌کرد دانشجویان مؤثر است. مدل‌های مفهومی مربوط به پیشرفت علمی دانشجویان، نشان‌دهنده‌ی آن است که بایستی کمّیت و کیفیت تعاملات دانشجویان با دانشکده، میزان مسئولیت‌های بیرونی دانشجویان، مقدار و نوع حمایت مالی، ارزیابی دانشجویان از امکانات علمی و ساختار دانشکده و زمینه‌های اقتصادی اجتماعی آنان توجه شود (سکاکی ۱۳۹۰).
تحقیقات زیادی بر این نکته تأکید دارند که افت تحصیلی ارتباط بسیار قوی و نزدیکی با ویژگی‌‌های خانوادگی دانشجویان دارد. به عبارت کلی‌تر وضعیت اجتماعی ـ اقتصادی خانواده رابطه معکوسی با افت تحصیلی دارد. (آستین، ۱۹۷۲و اکلند^[۷] ۱۹۶۴).
فقر و محرومیت اقتصادی بطور بارز یکی از عواملی است که تأثیر زیادی بر ترک تحصیل و مردودی می‌گذارد ولی در این زمینه باید بین فقر مطلق و فقر نسبی تفاوت قائل شد بدین معنی که فقر مطلق با خود سختی معیشت، کم غذایی و بد غذایی، مسکن نامناسب و کارکردن در ضمن تحصیل را به همراه دارد که همه این شرایط موجب فقدان و کمبود امکانات تحصیلی و نیامدن افراد به مدرسه یا ترک تحصیل و مردودی می‌شود (زارع شاه‌آبادی ۱۳۸۷).
فقر نسبی ـ که وضع نامناسب اقتصادی فرد را نسبت به افراد دیگر ارائه می‌کند، ممکن است خود نتیجه عوامل و متغیر‌های زیادی باشد، ولی بدون شک عاملی برای افت تحصیلی به حساب می‌آید زیرا که این نوع فقر اختلافات طبقاتی ایجاد می‌کند که در نتیجه آن تفاوتهایی در رشد و تکامل و تفکر، زبان، رفتار و نگرش افراد نسبت به کار و استراحت بروز می نماید و علایق و انگیزه‌‌های پیشرفت آنان را تحت تأثیر قرار می‌دهد و همه این عوامل برای پیشرفت تحصیلی افراد و یا عدم آن اهمیت حیاتی دارند.
فقر مطلق عموماً در جوامعی وجود دارد که کار افراد جهت تأمین امکانات اولیه برای بقاء و زیست آنان بوده و به صورت زندگی کشاورزی قدیم و یا کار غیرماهرانه افراد در شهرها و زندگی آنان در حداقل معیشت جلوه می‌کند. این نوع فقر به همراه خود مسائل و مشکلات انسانی گوناگونی از قبیل: سختی معیشت، گرسنگی و کم غذایی، بدغذایی، بیماری، خستگی و افسردگی و عدم وجود تفریح و استراحت در بردارد که هریک باعث مشکلات و موانع برای جلوگیری از ورود افراد به نظام آموزش و پرورش و یا ترک آن و عدم موفقیت در آن به حساب می آید» (امین فر ۱۳۶۷).
وضعیت اقتصادی نامساعد منشاء بسیاری از تنیدگی‌ها در سراسر جهان است. افزایش نرخ تورم اثرات مستقیمی بر روی سلامت روانی افراد و جامعه دارد. در صورت عدم وجود درآمد کافی قدرت خرید افراد کم شده و استاندارد‌های زندگی سیر نزولی پیدا می‌کنند (استانهوپ و لانکستر^[۸] ۲۰۰۴).
مطالعات رادجرز^[۹] (۲۰۰۱) ارتباط قوی بین شیوع اختلالات روانی و وضعیت اجتماعی اقتصادی پایین نشان داده است بطوری که بیکاری، فقر، حوادث تهدید کننده زندگی از عوامل اصلی بروز مشکلات روانی بوده اند (به نقل از حیدریان ۱۳۸۵).
کوان و موروایتز^[۱۰] (۲۰۰۵) در مورد تأثیر مشکلات اقتصادی روی قشر دانشجو می‌نویسد، مشکلات مالی نگرانی‌هایی برای دانشجویان بوجود آورده است و موجب آن شده که تعداد زیادی از آنها در یک اتاق زندگی کنند. یا شغل‌‌های پاره وقت یا تمام وقت برای خود برگزینند تا بتوانند نیاز‌های مالی خود را برآورده سازند.
تحقیقات انجام‌گرفته، هم‌چنین نشان داده‌است که وضعیت اقتصادی خانواده نیز در موفقیت دانشجویان مؤثر است؛ به‌ خصوص در خانواده‌هایی که در آن‌ها، دانشجو، مجبور باشد علاوه بر تحصیل، به کار جنبی نیز بپردازد (اردبیلی ۱۳۷۴؛ صفوی ۱۳۶۵؛ احمدی ۱۳۷۴).
سطح آموزش و شغل والدین، ممکن است درآمد پایین خانواده را بیان کند. نتایج تحقیقات، حاکی از آن است که منزلت و موقعیت اقتصادی ‌اجتماعی والدین (شغل و سطح آموزش) با انگیزش پیشرفت تحصیلی و موفقیت تحصیلی، رابطه دارد (ایونس ۱۹۷۰؛ اندرسون ۱۹۷۶^[۱۱]).
به نظر می‌رسد که بسیاری از دانشجویان به دلیل داشتن افکار بدبینانه و منفی نسبت به مسائل اقتصادی و اجتماعی، نسبت به آینده خودشان ناامید هستند و خطر ابتلا به مسائل روانی مانند افسردگی بیش از بیش سلامت آن‌ها را تهدید می‌کند. جمعیت قابل توجهی از دانشجویان نسبت به مشکلاتشان نگاه مبالغه آمیز و آشفته‌ای دارند و خودشان را به عنوان فردی که هیچ کنترلی بر محیط و یا بر رفتارهای مخرب خود ندارند می‌پندارند. لذا برای اینکه دانشجویان از روحیه مثبت درباره خود و دیگران و دنیا برخوردار شوند و خود را مفید و اثر بخش دانسته و بتوانند زندگی خود را با اندیشه ای روشن، دیدی واقع بینانه‌تر و با اطمینان سپری کنند، نیاز به مداخله و آموزش برای آنان بیش از هر زمان دیگری احساس می‌شود تا آن‌ها به امید و انگیزه بیشتری به تحصیل بپردازند.
ضعف عملکرد آموزشی دانشجویان وشکست­های بعد از ورود به دانشگاه از معضلات مهم آموزشی در کشور ماست. بسیاری از دانشجویان بعد از ورود به دانشگاه قادر به سازگار کردن خود با وضعیت تحصیلی جدید و افزایش حجم دروس نیستند و اغلب دانشجویان در ترم اول و برخی تا پایان تحصیلات دچار افت شدیدی می­شوند. اکثر دانشجویانی که از تلاش خود نتیجه مطلوب کسب نمی­کنند انگیزه­ای برای درس خواندن ندارند (فهیم زاده ۱۳۸۲).
مک­کللند بر این باور است که جوامعی که افراد آن دارای انگیزه پیشرفت نباشند، حتی با وجود امکانات عالی و شرایط مساعد طبیعی، کمتر شانس توسعه و ترقی خواهند داشت. وی با بررسی­های بسیار دقیق نشان داد که رشد اقتصادی یک جامعه به انگیزه پیشرفت افراد بستگی دارد. او بر این باور است که افرادی که انگیزه پیشرفت بیشتری دارند، افراد توسعه­جویی شده و به رشد خود کمک کرده ­اند (سینتز و لیمان^[۱۲] ۱۹۷۳؛ به نقل از برخوری و همکاران ۱۳۸۸).
نیاز به پیشرفت یکی از نیازهایی است که توسط مورای^[۱۳] مطرح شد. بطور کلی افراد دارای انگیزه پیشرفت احساس می­ کنند که بر زندگی­شان مهار دارند و از آن لذت می­برند. آنها سعی می­ کنند عملکرد خود را بهبود ببخشند و ترجیح می­ دهند که کار­هایی را انجام دهند که چالش بر انگیز باشند (توکر^[۱۴] ۲۰۰۰؛ نقل از طالب­پور و همکاران ۱۳۸۱).
روانشناسان انسانگرا بر این باورند که عواملی چون نگرش نسبت به خود، آموزشگاه و دیگران، میزان همدلی، احترام بی قید و شرط. یکرنگی و در نظر گرفتن تفاوت‌‌های فردی می‌توانند عوامل مهمی در مسائل انطباقی، سلامت جسمانی، میزان توجه و حتی تغییر در میزان بهره هوشی و رشد شناختی باشد. از دیدگاه انسانگرایانه، یادگیری می بایست در محیطی با روابط انسانی خوب تحقق یابد. در واقع تجربه یادگیری متأثر از دیدگاه یادگیری است و از این رو یادگیری تا حد امکان باید فردی و در زمان حال صورت پذیرد.
دانشجویان که متعلق به خانواده‌هایی با پایگاه اقتصادی و اجتماعی فوق العاده پائین بوده و تواماً با فقر اقتصادی و فرهنگی مواجه‌اند، از انگیزه تحصیلی بسیار پائین برخوردارند. از سوی دیگر در کنار فقر فرهنگی و محرومیت‌های محیطی، شرایط اقتصادی - اجتماعی حاکم بر جامعه نیز در چگونگی تبلور انگیزه‌‌های رشد و پیشرفت یا افت تحصیلی دانشجویان نقش بسزایی دارد.
فقر و نداری به شکل‌های گوناگون موانعی را در جهت پیشرفت تحصیلی به وجود می آورد از قبیل:
- نامناسب بودن مکان زندگی از جهت آب سالم، نور و فضای اتاق، رفت و آمد و شلوغی و سر و صدا، آلودگی هوا، نبودن مکان برای کار‌های شخصی.
-نامناسب بودن امکانات بهداشتی و تغذیه و در نتیجه ابتلا به انواع بیماریها و سوء تغذیه و کمبود خواب
-کارکردن در خارج از منزل که مانع رفتن آنها به مدرسه یا باعث حضور نامرتب آنان در کلاس می‌شود.
یکی از عوامل منفی خانوادگی که همواره منشاء انحراف توجه دانشجو از تحصیل می گردد جابجائی وظایف والدین و فرزند است. از جمله جابجائی‌ها که ارتباط قابل توجهی با افت تحصیلی دارد، اشتغال دانشجو. به این ترتیب دانشجویان در سنی به کار و اشتغال می پردازند که معمولاً از آنها انتظار می‌رود درآن مقطع بیشتر به نقش‌های مورد انتظار از جمله تحصیل بپردازند. عدم تامین نیاز‌های مالی خانواده و نیاز به نیروی کار دانشجو از دلایل عمده اشتغال کودکان در سنین پائین است که در این زمینه صرف وقت و نیروی بسیار در اشتغال، باعث افت تحصیلی آنها می‌شود. اشتغال دانشجویان انرژی جسمی و ذهنی شان را برای یادگیری دروس کاهش می‌دهد. به این ترتیب دانشجویان ممکن است به دلیل عدم حضور فعال و مستمر در محیط‌های آموزشی نتوانند به نحو مطلوبی به تحصیل ادامه دهند.
وضعیت اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی خانواده در نظام ارزشها به ویژه در روش تربیت فرزندان تأثیر می‌گذارد. در بعضی از خانواده‌ها پیشرفت فرزندان در امر تحصیل به عنوان یکی از ارزش‌های مهم تلقی می‌شود. این گونه خانواده‌ها برای پیشرفت فرزندان خود اهمیت زیادی قائل هستند. آنان اغلب با دانشگاه، استاد و فرزندان خود در ارتباطند. ولی اعضای طبقه ضعیف ارزش پائین‌تری برای آموزش و پرورش قائل هستند همچنین آنها تأکید کمتری بر آموزش رسمی دارند و آن را وسیله ای برای پیشرفت شخصی قلمداد نمی‌کنند.
یکی از عوامل عاطفی که در یادگیری فرد تأثیر سوء دارد اضطراب است. اضطراب در یادگیری اختلال ایجاد می‌کند. این عامل در حالت شدید می‌تواند افت تحصیلی را باعث گردد چرا که فرد نمی‌تواند تمام قوای فکری و روانی خود را در هنگام یادگیری مطالب به کار گیرد. علت اضطراب و نگرانی می‌تواند ناشی از ترس از امتحان، نمره، معلم یا اختلالات عاطفی - رفتاری خانواده و غیره باشد. وجود اندکی اضطراب در انسان به عنوان یک حالت عاطفی و هیجانی نه تنها طبیعی است بلکه فقدان کامل آن می‌تواند مشکلاتی را پدید آورد. اما همین اضطراب که چاشنی زندگی است و انسان را به کار و کوشش و تکاپو وا می‌دارد اگر از حد اعتدال خود تجاوز کند بسیار زیان بخش خواهد شد وجود اندکی اضطراب در دانشجویان برای مدرسه و تکالیف آن ضروری است و موجب احساس مسئولیت، برنامه ریزی و مطالعه بیشتر آنها می‌شود حتی در مواردی که برخی از دانشجویان نسبت به درس، امتحان و مدرسه هیچگونه مسئولیتی احساس نمی‌کنند گاه لازم است که استادان یا اولیاء با تشریح عواقب قصور، کوتاهی و تنبلی دانشجو مقداری اضطراب در آنها ایجاد کنند. اما از طرف دیگر مطالعات متعددی نشان داده است که اگر اضطراب شدید باشد کاهش پیشرفت تحصیلی دانشجو را به همراه خواهد داشت. به بیان دیگر یکی از دلایل اساسی افت تحصیلی، دانشجویان، اضطراب امتحان است که برخی مطالعات سهمی در حدود ۱۵ تا ۳۰ درصد را نشان داده اند.