شکل ۴-۳- حساسیت مدل قیمت نسبت به تغییر زمان سهامداری
به ترتیب از پایین به بالا زمان تغییر نظر سهامدار را ۵ ، ۱۰ و ۱۵ در نظر گرفته ایم .
همانطور که در نمودار مشخص است با افزایش زمان سهامداری نوسان قیمت کمتر شده و قیمت به میزان بیشتری رشد می کند . این خروجی فرضیه دینامیکی اول را به صورت کامل تایید می کند . زمانی که سهم افزایش قیمت پیدا می کند و سهامداران زیادی در سود هستند ، در صورتی که سهامداران عمده زمان بیشتری سهم را نگه دارند و در مقابل فروش مقاومت کنند موجب می شود که سهم دیرتر وارد روند نزولی شود و جلوی نوسان آن گرفته شود و قیمت افزایش بیشتری پیدا کند .
۴-۲-۲-۲٫ تعدیل سود هر سهم
همانطوری که در مرور ادبیات بیان شد ، ممکن است شرکتی پیش بینی سود خود را بر اساس عملکردش تغییر دهد و آن را افزایش یا کاهش دهد .
در اینجا می خواهیم بررسی کنیم که با تعدیل مثبت یا منفی سود هر سهم چه اتفاقی برای سهم می افتد و قیمت آن چگونه تغییر می کند . خروجی به ما نشان می دهد که اساسا سود سهم بر روند قیمتی سهم و افزایش و کاهش آن چگونه تاثیرگذار خواهد بود .

سود هر سهم (EPS) را به صورت پیش فرض ۲۵۰ در نظر گرفتیم . برای تحلیل حساسیت مدل نسبت به این متغیر مقدار آن را یک بار ۱۵۰ و بار دیگر ۴۰۰ در نظر می گیریم .

شکل ۴-۴- حساسیت مدل قیمت نسبت به تعدیل سود هر سهم
در نمودار بالا به ترتیب از پایین به بالا سود را ۱۵۰ ، ۲۵۰ و ۳۵۰ در نظر گرفته ایم .
همانطور که در خروجی مشخص است ، افزایش سود سهم موجب کاهش نوسان و افزایش بیشتر قیمت در بازه زمانی مشابه می شود . افزایش سود به معنی عملکرد خوب شرکت است که عامل جذابیت سهم می شود . این عامل موجب افزایش قیمت سهم می شود .
در صورتی که بخواهیم تاثیر تعدیل سود را از زمانی به بعد مورد بررسی قرار دهیم از تابع Step در Vensim برای متغیر EPS استفاده می کنیم .
می خواهیم ببینیم که زمانی که سهم برای تعدیل بسته می شود و بعد از آن باز می شود تاثیر این افزایش سود بعد از آن برهه زمانی به چه صورت خواهد بود .

شکل ۴-۵- حساسیت مدل قیمت نسبت به تعدیل سود بعد از یک زمان خاص
در اجرای بالا یک بار EPS را مقدار پیش فرض ۲۵۰ و بار دیگر ۲۵۰ از ابتدا تا زمان ۱۰۰ و ۳۵۰ از زمان بعد از آن در نظر گرفتیم .
همانطور که مشخص است افزایش سود موجب افزایش بیشتر قیمت سهم می شود و سهم زمان کمتری را در سیر نزولی طی می کند . در این اجرا مشخص است که قیمت سهم بعد از نزول مقدار بیشتری از قیمت قبل از رشد است . افزایش سود دهی یک شرکت نگرش مثبتی را نسبت به آن سهم ایجاد می کند که موجب افزایش تقاضا در مقابل عرضه می شود . چون افزایش قیمت سهم حبابی نبوده و بر اساس پتانسیل خود سهم بوده است این افزایش پایدارتر نسبت به حالت افزایش حبابی خواهد بود .
۴-۲-۲-۳٫ تعدیل سود و تغییر زمان سهامداری
حال اگر سود سهم افزایش یابد و سهامداران مدت بیشتری با سهم بمانند چه اتفاقی میفتد . طبیعتا انتظار می رود که نگرش سهامداران وقتی سود خوب سهم را می بینند نسبت به سهم مثبت شده و آن را مدت بیشتری نگه دارند .

شکل ۴-۶- حساسیت مدل قیمت نسبت به تعدیل سود و زمان سهامداری
در اجرای بالا از پایین به بالا ابتدا سود هر سهم ۲۵۰ و زمان سهامداری ۵ و سود هر سهم ۳۵۰ و زمان سهامداری ۱۵ در نظر گرفته شده است .
این نمودار هم فرضیه های دینامیکی و حلقه قیمت سهم را به صورت کامل تایید می کند . افزایش سود و افزایش توامان مدت زمان سهامداری سهامداران موجب پایداری سهم و افزایش بیشتر قیمت سهم می شود .
۴-۲-۲-۴٫ ورود سهامداران بزرگ به سهم
وقتی شرکتی دارای پتانسیل رشد زیادی است و آینده آن صنعت بسیار درخشان است ممکن سهامداران بزرگ حقیقی و حقوقی با دید بلند مدت تر نسبت به اشخاص حاضر در بازار وارد سهم شوند و از آن حمایت کنند . می خواهیم بررسی کنیم که ورود این سهامداران و سرمایه به سهم چه تاثیری در روند قیمتی دارد .
با ورود این سهامداران تقاضا برای سهم افزایش پیدا می کند . تاثیر ورود آنها را با افزایش تقاضا در زمان ۱۰۰ مورد بررسی قرار می دهیم .

شکل ۴-۷- حساسیت مدل قیمت به تقاضا در زمان مشخص
همانطوری که در نمودار مشخص است با ورود تقاضای جدید قیمت سهم رشد بیشتری می کند و نوسان کمتری دارد .
توجیه این افزایش و ثبات بیشتر کاملا مطابق با فرضیه اول دینامیکی است . با افزایش تقاضا قیمت افزایش می یابد و این افزایش از آنجایی که حبابی نیست و بازار به آینده شرکت و صنعت امیدوار است رشد بیشتری می یابد . حال اگر بعد از افزایش شرکت تعدیل های مثبت سود هم در گزارشات خود داشته باشد این روند رشد ادامه می یابد و دچار نوسانات کمتری می شود.
تا اینجای فصل حلقه قیمت سهم و سناریوهای مختلف موثر بر روند آن مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت ، در ادامه این مدل را بسط داده و برای کل بازار مورد بررسی قرار می دهیم .
۴-۳- مدل کلی بورس اوراق بهادار
برای اجرای مدل در نرم افزار مانند بخش قبل ابتدا باید مدل جریان آن را رسم کنیم . مدل جریان بر اساس مدل علی معلولی مطرح شده در فصل ۳ رسم شده است .
همانطور که می دانیم شاخص کل میانگین وزنی از قیمت سهم ها نسبت به یک مبدا زمانی است . برای اجرای مدل و شبیه سازی در مدل علی معلولی مطرح شده در فصل قبل ، یک متغیر به عنوان میانگین قیمت سهم های بازار در نظر می گیریم و نحوه تاثیر آن بر شاخص کل را مورد بررسی قرار می دهیم .
برای این کار ابتدا باید مدل جریان مدل را تکمیل کنیم . در حلقه قیمت رسم شده در نمودار جریان مدل تمامی متغیر ها مانند قیمت و تقاضا به منزله میانگین قیمت و میانگین تقاضا هستند. مدل جریان رسم شده برگرفته از نمودار علی معلولی مدل است .
برای کشف روابط حاکم بر مدل از تئوری های اقتصاد کلان و روابط رگرسیونی بررسی شده در فصل های قبل استفاده شده است . برای بعضی متغیر ها مقادیری فرضی به عنوان مقادیر ابتدایی آن متغیر ها فرض شده اند . بعضی از این مقادیر تعدیل شده اند تا مقادیر آنها و تاثیرشان مطابق با مقادیر فرضی باشد . معادلات استفاده شده در پیوست ارائه شده اند .
هدف از شبیه سازی و اجرای مدل بررسی نحوه تاثیر سناریوهای مختلف بر شاخص کل بازار سهام است .
مدل جریان را در ادامه مشاهده می کنیم :

شکل ۴-۸- نمودار جریان مدل
برای شاخص کل در ابتدای کار از آنجایی که شاخص قیمت میانگین نسبت به یک مبدا زمانی در نظر گرفته می شود برابر ۱۰۰ فرض شده است . در ابتدای کار سهم بازار بورس از سرمایه گذاری ۴۰ درصد و سهم بانک و بازارهای دیگر هر کدام ۳۰ درصد در نظر گرفته شده است .
بعد از اجرای مدل با مقادیر اولیه ، خروجی شاخص کل بازار به صورت شکل زیر است :

شکل ۴-۹- خروجی شاخص کل مدل بازار سهام
همانطور که مشاهده می شود ، رفتار شاخص کل مشابه قیمت سهام است ولی تاثیری که بر آن می گذارد تعدیل شده و کاهش یافته است . این کاملا طبیعی است زیرا شاخص کل خود معیاری برای سنجش قیمت است و از قیمت میانگین تاثیر مستقیم می پذیرد . قیمت میانگین در این مدل مشابه قیمت در حلقه قیمت مطرح شده عمل می کند ، با این تفاوت که تاثیری که شاخص کل بر جذابیت بازار و افزایش سرمایه گذاری در آن می گذارد نیز وارد مدل شده است.

از آنچه در صفحات پیشین در بحث مبادی علوم اهل بیت‰ گفته شد، میتوان فهمید که علوم اهل بیت‰ گسترۀ بسیار وسیعی از آگاهیها را شامل میشود. وقتی فردی به منابع نامحدود از علم متصل باشد و از خزانه علم الهی برخوردار، قطعاً برای چنین کسی، درهایی از علوم گشوده میشود و گنجینههایی از علوم آشکار می‌گردد که برای افراد عادی چنین آگاهیهایی میسر نیست. گفته شد که علم کامل به قرآن کریم نزد آنان است و ائمه‰ وارث علوم انبیاء و اولیاء و واجد علوم همه عالمان هستند، از طرفی نیز تأییدات مداوم درگاه ربوبی و افاضات ربّانی شامل حالشان میباشد، روشن است که چنین افرادی از آگاهیها و علومی برخوردار خواهند بود که همه را محتاج بهرهگیری از دریای خروشان علومشان میسازد، و هر منصفی را به تواضع و کرنش در برابرشان وادار میسازد.

برخی از مواردی که به عنوان مبادی علوم اهل بیت‰ به آنها اشاره شد، خود میتواند در بحث گستره و ابواب علوم اهل بیت‰ مطرح باشد. علمالکتاب و علم کامل به قرآن از جمله تأویل آن، آگاهی از تمام دانشهای پیامبر اکرم…، اسم اعظم و… بیانگر بخشی از علوم اهل بیت‰ میباشد. با توجه به اینکه روایات مربوط به آنها در بحث پیشین ذکر شد، از تکرار آنها در این بخش خودداری کرده و به ابوابی از علوم اهل بیت‰ میپردازیم که در مباحث قبلی بدانها پرداخته نشده است.
۱ / ۳ / ۱٫ ملکوت آسمانها و زمین
جزء دوم کتاب بصائر الدرجات، مشتمل بر بابی است که عنوان آن چنین است: «باب فی الائمه انه عرض علیهم ملکوت السموات والارض کما عرض علی رسول الله…، حتی نظروا الی ما فوق العرش»^[۲۲۹] در این باب روایاتی نقل شده است که بر ارائه ملکوت آسمانها و زمین بر اهل بیت‰ دلالت دارد، همچنانکه طبق آیه شریفه قرآن کریم ملکوت آسمانها و زمین بر حضرت ابراهیم† نشان داده شده بود.
نمونهای از روایات:
عن ابی بصیر عن أحدهما† قال: قلت له ] ðÐYÖ.V¡W{Wè v÷X£STß ðy~TYå.W£`TŠXM… ð‹éRÑVÕWÚ g‹.WéHTTWÙUfTT©Ö@… X³`¤KKV‚ô@…Wè [^[۲۳۰] قال:
کشفت له السموات والارض حتی راها ورأی ما فیها والعرش ومن علیه، قلت: فأوتی محمّد… مثل ما أوتی ابراهیم† قال: نعم وصاحبکم هذا.^[۲۳۱]
الامام الصادق†:
} ðÐYÖ.V¡W{Wè v÷X£STß ðy~TYå.W£`TŠXM… ð‹éRÑVÕWÚ g‹.WéHTTWÙUfTT©Ö@… X³`¤KKV‚ô@…Wè WÜéRÑW~YÖWè WÝYÚ WÜkYTÞYTÎéSÙ<Ö@… { کشط لابراهیم السموات السبع حتی نظر الی ما فوق العرش وکشط له الارض حتی رأی ما فی الهواء وفعل بمحمّد… مثل ذلک وانّی لاری صاحبکم والائمه من بعده قد فعل بهم مثل ذلک».^[۲۳۲]
۱ / ۳ / ۲٫ آگاهی از هر آنچه در زمین و آسمان است (ما فی الارض والسماء)
از جمله اموری که در روایات بصائر، آگاهی از آن به ائمه هدی‰ نسبت داده شده است، آگاهی از هر چیزی است که در آسمان و زمین است، به عبارت دیگر آنگونه که صفّار در عنوان یکی از ابواب کتابش آورده است: «ما لا یحجب عن الائمه علم السماء واخباره وعلم الارض»^[۲۳۳]، هیچ علمی در آسمان و زمین و هیچ خبری از آن‌ها از امام † مخفی نمیماند. جالب است که بیشتر این روایات همراه است با احتجاج ائمه‰ بر لزوم آگاهی امام از این امور. در برخی از این احادیث آمده است که امکان ندارد خداوند، بندهای را حجت خود در زمین قرار دهد و فرمانبری او را واجب گرداند، اما خبری از اخبار آسمان و زمین بر او مخفی بماند.
نمونهای از روایات:
الامام الصادق†:
«انّ الله أجلّ وأعظم من ان یحتجّ بعبد من عباده، ثم یخفی عنه شیئاً من اخبار السماء والارض».^[۲۳۴]
ابوحمزه: سمعت ابا عبد الله† یقول:
«لا والله لا یکون عالم جاهلاً ابداً، عالماً بشیء جاهلاً بشیءٍ. ثم قال: «الله اجلّ واعزّ واعظم واکرم من أن یفرض طاعه عبد، یحجب عنه علم سمائه وارضه». ثم قال: لا یحجب ذلک عنه».^[۲۳۵]
۱ / ۳ / ۳٫ شرایع آسمانی و کتب آنها
روایات بسیاری در بصائر نقل شده است که بر علم و آگاهی اهل بیت‰ به تمامی شرایع آسمانی و ادیان الهی پیشین و کتب آنها دلالت دارد، حتی به فرموده امیرالمؤمنین† دانایی ایشان نسبت به کتب انبیاء پیشین به حدی است که میتواند میان هر گروه براساس کتاب آسمانیشان داوری کند و در سخن دیگری حضرت می‌فرمایند که آگاهی ایشان به تورات و انجیل از خود یهودیان و مسیحیان بیشتر است.^[۲۳۶] به برخی از روایات مربوط به این موضوع، در مباحث قبلی اشاره شد، از جمله وجود کتب انبیاء پیشین نزد اهل بیت‰ که ائمه‰ تأکید داشتند که کتابهای پیامبران پیشین از جمله تورات، انجیل، زبور و صحف ابراهیم در دست ایشان می‌باشد. از ذکر مجددّ آن روایات خودداری کرده و روایات دیگری را که نشان دهنده علم و احاطه کامل اهل بیت‰ بر تمامی شرایع آسمانی و کتابهای آنان میباشد در اینجا به عنوان نمونه ذکر میکنیم:
عن هشام بن الحکم فی حدیث بریهه النصرانی، انّه جاء مع هشام حتی لقی موسی بن جعفر† فقال: یا بریهه کیف علمک بکتابک؟ قال: انا عالم، قال: کیف ثقتک بتأویله، قال: ما اوثقنی بعلمی فیه قال: فابتدأنی موسی بقرائه الانجیل فقال بریهه: والمسیح لقد کان یقراها هکذا وما قرأ هذه القرائه الاّ المسیح، ثم قال بریهه: انّی لقد کنت اطلب منذ خمسین سنه، فاسلم علی یدیه.^[۲۳۷]
الامام علی†:
لو ثنیت لی وساده. لحکمت بین اهل القرآن بالقرآن حتی یزهر الی الله ولحکمت بین اهل التوریه بالتوریه حتی یزهر الی الله ولحکمت بین اهل الانجیل بالانجیل حتی یزهر الی الله ولحکمت بین اهل الزبور بالزبور حتی یزهر الی الله.^[۲۳۸]
عن عبد الله بن سنان عن أبی عبد الله†، انّه سأله عن قول الله تعالی: ] `ŸWÍVÖWè †WTÞ`‰WW{ Á X¤éSŠQW¥Ö@… ?ÝYÚ YŸ`ÅWTŠ X£T`{PY¡Ö@… [^[۲۳۹] ما الذکر وما الزبور، قال:
«الذکر عند الله والزبور الذی نزل علی داود وکل کتاب نزل فهو عند العالم».^[۲۴۰]
الامام الصادق†:
«ورث سلیمان داود وان محمّداً ورث سلیمان وانّا ورثنا محمّداً… وانّ عندنا علم التوریه والانجیل والزبور وتبیان ما فی الألواح».^[۲۴۱]
۱ / ۳ / ۴٫ ماکان وما یکون (آنچه بوده و خواهد بود)
یکی دیگر از ابعاد علوم اهل بیت‰ آگاهی از وقایع گذشته و حوادث آینده است. در روایات متعددی که در بصائر نقل شده، با عباراتی چون (علم ما کان وما یکون)، (علم ما مضی وما بقی الی یوم القیامه) و مشابه آن، نوعی آگاهی وسیع و گسترده به اهل بیت‰ نسبت داده شده است، با توجه به اینکه تعبیرات دیگری چون «علم به آنچه در آسمانها و زمین است» یا «آنچه در بهشت و جهنم است» همراه با «علم ما کان وما یکون» در روایات آمده است به نظر میرسد از شمول و دایره بیشتری نسبت به موارد دیگر برخوردار است.
در یکی از روایاتی که متذکر آن خواهیم شد، حضرت امیر† با اشاره به این نکته که دانش همه پیامبران پیشین در پیامبر اسلام… جمع شده است و ایشان از وقایع گذشته و حوادث آینده تا روز قیامت آگاه است، خود را وارث علم پبامبر… خوانده و میفرماید: «سوگند به کسی که جانم در دست اوست، من نیز از آنچه پیامبر میدانست آگاهم و از حوادثی که تاکنون واقع شده است و تا قیامت روی خواهد داد، خبر دارم».^[۲۴۲]
نمونهای از روایات:
عن أبی بصیر عن أبی جعفر† قال:
«سئل علیّ† عن علم النبیّ… فقال: “علم النبیّ علم جمیع النبییّن وعلم ما کان وعلم ما هو کائن الی قیام الساعه، ثم قال: والذی نفسی بیده، انّی لاعلم علم النبی… وعلم ما کان وما هو کائن فیما بینی وبین قیام الساعه"».^[۲۴۳]
عن الحارث بن المغیره وعده من اصحابنا فیهم عبدالاعلی وعبیده بن عبد الله بن بشر الخثهمی وعبد الله بن بشیر، سمعوا اباعبد الله† یقول:
«انّی لاعلم ما فی السموات واعلم ما فی الارضین واعلم ما فی الجنّه واعلم ما فی النّار واعلم ما کان وما یکون»، ثم مکث هنیئه فرأی انّ ذلک کبر علی من سمعه فقال «علمت من کتاب الله، انّ الله یقول فیه تبیان کل شیء».^[۲۴۴]
الامام الصادق†:
«اللهّم یا من اعطانا علم ما مضی وما بقی وجعلنا ورثه الانبیاء وختم بنا الامم السالفه وخصّنا بالوصیه».^[۲۴۵]
۱ / ۳ / ۵٫ علم به شئونات سایر موجودات
اهل بیت‰ علاوه بر آنکه آگاهی کامل به شئون انسانها داشته و مأموریت دارند تا بشر را به سوی کمال حقیقی خود سوق دهند و راه سعادت انسان را به او نشان دهند، دائره و گسترۀ آگاهیهایشان به حدی است که به شئونات موجودات دیگری غیر از انسان نیز واقف هستند. از جمله اموری که در برخی روایات بدان اشاره شده، مراجعه افرادی از جن نزد اهل بیت‰ برای آموزش و آگاهی از معالم دینشان میباشد. هجدهمین باب از جزء دوم کتاب بصائر به این موضوع اختصاص دارد. به چند نمونه از روایات اشاره میشود:
عن أبی حمزه الثمالی:
کنت استأذن علی أبی جعفر† فقیل عنده قوم، اثبت قلیلاً حتی یخرجوا، فخرج قوم انکرتهم ولم اعرفهم، ثم اذن لی فدخلت علیه فقلت: جعلت فداک هذا زمان بنی امیّه وسیفهم یقطر دما فقال لی: «یا اباحمزه هولاء وفد شیعتنا من الجن جاؤا یسئلوننا عن معالم دینهم».^[۲۴۶]
عن سعد الاسکاف قال:
اتیت باب أبی جعفر† مع اصحاب لنا لندخل علیه، فاذا ثمانیه نفر کانّهم من اب وامٍ، علیهم ثیاب زرابی وأقبیه طاق طاق وعمائم صفر، دخلوا فما احتبسوا حتّی خرجوا قال لی: «یا ابا سعد رأیتهم» قلت: نعم جعلت فداک. قال: «اولئک اخوانکم من الجن اتونا یستفتوننا فی حلالهم وحرامهم کما تأتونا وتستفتوننا فی حلالکم وحرامکم».^[۲۴۷]
مرحوم کلینی نیز در کتاب کافی ذیل عنوان «انّ الجن یأتیهم فیسئلونهم عن معالم دینهم» هفت روایت در این موضوع نقل کرده است.^[۲۴۸]
۱ / ۳ / ۶٫ علم به اسرار الهی
روایاتی در کتاب بصائر وجود دارد که تأکید دارد بر اینکه اسرار الهی نزد اهل بیت‰ میباشد. در اینکه این اسرار چه بوده، توضیحی در این روایات وجود ندارد، امام آنچه مشخص است، این است که این اسرار برخی از امور غیبی بوده است که از طرف خداوند به پیامبر اکرم… داده شده و از سوی ایشان به امام علی† و به بقیه ائمه‰ رسیده است.
نمونهای از روایات:
الامام الباقر†:
«انّ رسول الله… دعا علیّاً† فی المرض الذی توفی فیه فقال: یا علی ادن منّی حتی اسرّ الیک ما اسرّ الله الیّ وائتمنک علی ما ائتمنی الله علیه، ففعل ذلک رسول الله… بعلیّ† وفعله علیّ† بالحسن† وفعله الحسن† بالحسین† وفعله الحسین† بابی وفعله أبی بی صلوات الله علیهم اجمعین».^[۲۴۹]
عن أبی بصیر قال: سمعت ابا جعفر† یقول:
«اسرّ الله سرّه الی جبرئیل واسرّه جبرئیل الی محمّد… واسرّه محمّد… الی علیّ† واسرّه علیّ† الی من شاء واحدا بعد واحد».^[۲۵۰]
معمّر بن خلاّد عن أبی الحسن† قال:

بر کسی پوشیده نیست که شیخ صدوق از آنچنان اندوخته‌ی علمی برخوردار بوده که کمتر کسی را می‌توان به راستی باوی مقایسه نمود چرا که بیش از سیصد کتاب و رساله در رشته‌های مختلف علمی تالیف کرده و کتابخانه‌ی صاحب بن عباد در شهرری، این گنجیه‌ی آثار نفیس و گرانقدر علمی را، همواره در اختیار داشته است.^[۱۲۰] شیخ صدوق در میان دانشمندان شیعه، در وسعت معلومات و کثرت کتب و آثار علمی کم نظیر بوده است. شیخ طوسی، صدوق را (حافظ‌حدیث) و (رجالی‌بصیره) و (ناقد اخبار) می نامد و می‌گوید: (در میان اساتید قم، مانند وی از نظر قدرت حفظ و کثرت دانش دیده نشده است چنانکه در حدود سیصد اثر دارد و فهرست کتب وی مشهور است.^[۱۲۱] نجاشی کتاب شناس بزرگ شیعه، صدوق را فردی ((کثیر التالیف)) دانسته و در کتاب خود در حدود دویست کتاب از او نام برده است.^[۱۲۲] شیخ‌صدوق هنگام تالیف کتاب ((من لا یحضره الفقیه)) بنا به ادعای خود، دویست و چهل و پنج کتاب تالیف کرده و شریف ابوعبدالله، مصاحب وی، توانست اجازه‌ی نسخه برداری و روایت آن‌ها را از مولف بگیرد.^[۱۲۳]
در مقدمه کتاب الهدایه، فهرستی شامل دویست‌و‌سی و یک عنوان از آثار شیخ صدوق به چاپ ‌رسیده است، که به ترتیب حروف الفبا از کتاب ((ابطال الاختیار و اثبات النص)) آغاز می‌شود و با کتاب الهدایه، به پایان می‌رسد.^[۱۲۴] محققان دیگری از قدیم تا امروز نیز آثار شیخ صدوق را در کتابهای خود نام برده‌اند.^[۱۲۵]
۳-۳- ویژگی های آثار شیخ صدوق:
شیخ صدوق در مسائل توحید و اصول دین همان متن اخبار و نص آیات قرآن را ذکر کرده و کمتر دیده می شود که پیرامون نوشته ها ، قلم فرسایی کرده و از فکر خود چیزی نوشته باشد. این موضوع از مطالعه‌ی کتاب ((توحید)) صدوق کاملاً آشکار است. از این رو پاره‌ای گمان برده‌اند که این روش به جهت عدم بضاعت فکری و علمی وی بوده و شیخ توانایی نداشته چون متکلمین و فلاسفه و بزرگان عصر خود در موضوع عقاید قلم فرسایی کند و یا مطالب را در سلک قیاس و استدلال منطقی در آورد و چون متفکرین عصر خود وارد بحث و استدلال گردد و همین امر سبب شد تا در کتب رجال وی را در زمره‌ی اخباری ها به شمار آورند ولی با کمی تامل روشن است که شیخ نه عاجز از استدلالهای منطقی و فلسفی بوده و نه اخباری است، بلکه فیلسوفی دینی و مجتهدی عالی مقام است و در مقام تحقیق و بحث از همه‌ی فقهای متاخر، برتری دارد.^[۱۲۶]
این روش صدوق که بیان اخبار و آیات می‌باشد دقیقاً وی را از دیگر علما و فقها جدا کرده ، و به همین جهت از نظر پرورش دینی، دارای مکتب مخصوص و مشخصی می باشد.^[۱۲۷]
تامل در اسامی کتابهای‌صدوق نشان می‌دهد که وی از بحث‌گوناگون علوم دینی آگاه و در آن‌ها صاحب نظر بوده است و هدف اصلی‌اش از تالیفات رفع نیازهای علمی و تحقیقاتی طبقات‌مختلف مردم بوده است. از ملاحظه‌ی اسامی کتب وی خاصه کتابهای باقی مانده، آشکار است که آثار او بیشتر رنگ حدیثی و فقهی و کلامی دارد.^[۱۲۸]
تعدادی از آثار صدوق با عنوان ((مسائل)) تالیف شده است که این از مرجعیت علمی او و کاربردی بودن آثارش در آن عصر حکایت دارد. بسیاری از‌آثار شیخ صدوق در پاسخ به درخواست‌های دانشمندان و علاقه مندان به حدیث نگاشته شده است که تعامل خوب وی را با علمای معاصرش نشان می‌دهد. از این کتب می‌توان به ((عیون اخبار الرضا)) و ((من لا یحضره الفقیه)) و ((رساله‌ی اولی)) اشاره کرد.^[۱۲۹] و از همه مهمتر کتاب ((کمال‌الدین و اتمام النعمه)) است‌که شیخ صدوق آن را به امر مستقیم امام عصر(عج) نگاشته است.^[۱۳۰]
تعداد دیگری از‌آثار شیخ صدوق درباره‌ی مسائل اخلاقی می‌باشد. به طور مثال شیخ، کتابی درباره‌ی ((حقوق‌برادران دینی در اسلام)) دارد که به ((مصادقه الاخوان)) مشهور است که مشتمل بر سی‌باب‌می‌باشد که در آن حقوق مومنان در قبال یکدیگر و ایجاد روابط حسنه میان ایشان از طریق اخلاقیات بیان شده است.^[۱۳۱]
از آثار به جای مانده از شیخ صدوق چنین برمی‌آید که او در نقل روایات به صورت ((مستند)) بسیار دقیق و امانت دار است به جز کتابهای ((من لا یحضره الفقیه))، ((الهدایه فی الاصول))، ((‌فروغ)) و ((المتفع))، که در آن پاره ای از احادیث مرسل^[۱۳۲] وارد شده ولی در دیگر آثار شیخ، مستند بودن احادیث اصلی علمی است که به شدت مورد توجه وی بوده است. علاوه بر این شیخ صدوق در بیان نظریات علمی استادانش، همه جا نظریات فقهی و کلامی و رجالی آنان را با انتساب به خودشان نقل می‌کند.^[۱۳۳]
همان‌طورکه از آثار شیخ صدوق پیداست وی در سه حوزه‌ی اعتقادی، اخلاقی و فقهی اسلام، تالیفات متعددی دارد. یکی از ویژگی‌های آثار وی نظم و جهت است که تالیفات او را به آثاری ارزشمند و هدفمند بدل کرده است و در اکثر این آثار جهت خاصی پیگیری شده است و مسائل نیز به تبع آن، متناسب با همان جهت تنظیم گشته به‌گونه‌ای‌که به آن جهت و سیستم خاصی داده شده است که البته این جهت تنها با کمی دقت به نظر می‌رسد و ممکن است از دید برخی پوشیده بماند.^[۱۳۴]
از سوی دیگر آثار صدوق به عنوان ستاره‌ای درخشان به فرهنگ شیعه نور بیشتری می‌بخشد، تسلط ساده و روان ایشان بر مجموعه عقاید شیعی و روایات مشایخ شیعه در آن زمان است.^[۱۳۵]
۴-۳- شرح مختصری از برخی آثار شیخ صدوق:
کتب شیخ صدوق را از نظر فقهی، اخلاقی و اعتقادی می‌توان تقسیم بندی کرد. کتبی نظیر “من لا یحضره الفقیه"، “الفسال"، “علل الشرایع” و “مدینه العلم” را می‌توان در زمره‌ی آثار فقهی قرار داد. آثاری نظیر “الامالی"، “صفات الاشیعه” و “فضائل الشیعه” را جزو کتب اخلاقی و کتاب‌های “التوحید"، “کمال الدین و تمام النعمه” و “الاعتقادات” جزو آثار اعتقادی شیخ صدوق محسوب می‌شوند.
از برخی دیگر از آثار شیخ صدوق می‌توان به “نوادر الصلات"، “کتاب الزکات"، “کتاب الخمس"، “حق الحداد"، “الجزیه"، “فضل المعروف"، “جامع الحجج"، “فضل الصوم"، “الفوائد"، “کتاب الفطر"، “کتاب الاعتکاف"، “کتاب الدیات"، “کتاب الحدود"، “کتاب السکنی"، “التجارات"، “السلطان"، “الملاحی"، “العلوم"، “النکاح"، “الوصایا"، “الوقف"، “الوضو"، “المیاه"، “الاغصال"، “فقه الصلات"، “فضل المساجد"، “فرایض الصلات"، و غیره اشاره نمود که متأسفانه اکثر این کتب در دسترس نمی‌باشد.
۱- من لا یحضره الفقیه:
مهمترین اثر به جای مانده از شیخ صدوق، کتاب ((من لا یحضره الفقیه)) است که به عنوان دومین کتاب از کتب اربعه‌ی شیعه به حساب می‌آید.^[۱۳۶] این کتاب بنا به پیشنهاد، ابو عبدالله محمد بن حسن علوی معروف به (نعمه) در شهر ایلاق توسط صدوق به رشته‌‌تحریر در آمد و به سیاق کتاب((من لا یحضره الطبیب)) (کسی که پزشکی در دسترس ندارد) تالیف محمد بن زکریای رازی ، نگاشته شده است.^[۱۳۷]
این کتاب در ششصد و شصت و شش باب و شمار اخبار آن پنج هزار و نهصد و شصت و سه خبر و شمار افرادی که از آنان حدیث نقل شده است،‌ پانصد و ده محدث و بعدها حدود هشتاد فقیه بر آن شرح نوشته‌اند و در حدود سیزده نفر محقق هم حواشی بر آن نگاشته‌اند.^[۱۳۸]
چنانچه از مقدمه‌ی کتاب بر می‌آید این اثر در حکم رساله‌ی علمیه‌ی شیخ صدوق به شمار می‌رود که برای مردم عادی و به اصطلاح مقلدان مسائل شرعی تالیف شده است.^[۱۳۹]

وی در مقام انگیزه‌ی نگارش کتاب می‌نویسد: (( چون دست قضای الهی مرا به بلاد غربت کشاند و بنا به تقدیر خدایی، به قصبه‌ی ایلاق در سرزمین بلخ وارد شدم، در این نقطه شریف الدین ابو عبدالله معروف به نعمت، بر من وارد شده به طوری‌که از مصاحبت با او سینه‌ام گشوده شد و این کتاب را برای وی با حذف سند نوشتم تا طرق آن زیاد نشود اگر چه فواید آن زیاد است.^[۱۴۰]
گرچه سفارش دهنده‌ی تالیف کتاب به شیخ صدوق، عالمی دینی است، تردیدی نیست که این کتاب برای کسانی تالیف شده که فقیهی در دسترس ایشان نبوده، یعنی همان مردم عادی که برای دانستن فتاوی دینی به فقها و مراجع مذهبی مراجعه می‌کردند و اگر آنها را در دسترس نیستند، با مراجعه به رساله‌های علمیه‌ی آنها به حل مشکلات خود اقدام می کنند و برای درک ساده تر، این کتاب را با حذف سند یا تعلیق آن بیان کرده است تا استفاده از آنها برای مردم آسان‌تر باشد.
وی به جهت سند دار کردن روایات، کتابی موسوم به ((مشیخیه الفقیه)) را نگاشت و در انتهای ((من لا یحضره الفقیه)) قرار داد.^[۱۴۱] این رده‌بندی را شیخ حر عاملی با رده بندی الفبایی در انتهای ((وسائل الشیعه)) آورده که شامل سیصد و نود و سه طریق است.^[۱۴۲]
البته لازم به ذکر است که با توجه به تلاش صدوق در مستند کردن روایات ، حدود سه هزار و پانصد حدیث از شش هزار حدیث این کتاب مستند شد و حدود دو هزار و پانصد حدیث سند مستقل ندارد که این روایات را به اصطلاح ((مرسلات صدوق)) می نامند.^[۱۴۳]
برخی از دانشمندان شیعی، شرح ها و حاشیه هایی بر این نگاشته‌اند.^[۱۴۴] در ضمن احادیث صحیح این کتاب در کتابی موسوم به ((صحیح من لا یحضره الفقیه)) به زبان فارسی گردآوری شده است و هزار و ششصد و چهل و دو حدیث را تصدیق نموده است.^[۱۴۵]
۲- الامالی:
امالی جمع املاء به معنی دیکته کردن است، امالی گونه‌ای کتاب حدیث است که روایات آن حاصل املای شیخ به شاگردان خود و نیز مستمعان حدیث بوده است به همین سبب به این گونه کتب “مجالس” هم گفته می‌شود.^[۱۴۶]
این‌ کتاب‌ که به ((المجالس))^[۱۴۷] یا ((عرض ‌المجالس))^[۱۴۸] و ((العرض ‌عن ‌المجالس)) ^[۱۴۹] خوانده شده است، مجموعه‌ی نود و هفت مجلسی است که شیخ صدوق آن را در بین سالهای (۳۶۷ هـ.ق) تا (۳۶۸ هـ.ق) در شهرهای طوس، نیشابور و ری نگاشته است و این سخنرانی ها با سخنرانی های معمولی کاملاً متفاوت است زیرا، در این گونه سخنرانی ها تنها طالبان علم و راویان و محدثان شرکت می‌کردند و تمام مطالب و سخنان استاد بدون کم و کاست عیناً توسط حاضرین نگاشته و در پایان جلسه به صورت کتاب در می‌آمد و در این مجالس از ابتدا تا انتها به جز آیات و احادیث، سخن دیگری گفته نمی‌شد و به همین دلیل این‌گونه سخنرانی‌ها جنبه‌ی سندیت پیدا می کرد و مورد استناد علما و دانشمندان و مورخان و محققان قرار می‌گرفت.^[۱۵۰]
اخباری که شیخ صدوق در این کتاب آورده است از اساتید دو فرقه اخذ گردید که اکثر آنها جنبه‌ی تاریخی و اخلاقی دارد و فضائل خاندان پیامبر را حتی از زبان مخالفان مذهب روایت کرده است.^[۱۵۱]
ناگفته نماند که یکی از مجالس مهم این کتاب مجلس نود و سوم است که مطالب آن همگی با تاثیر از آیات و روایات تقریر شده و اصل مجلس و محتوای مباحث آن مربوط به شرایط مذهب شیعه است. فضائلی که هر شیعه‌ی واقعی باید آن را بیاموزد، در کنار رذایلی که در شان یک شیعه نیست آورده شده است.^[۱۵۲]
تبحر شیخ‌صدوق را در جمع‌ آوری و حفظ احادیث دو فرقه و شگفتی حافظه‌ی وی را می‌توان در این کتاب مشاهده کرد. زیرا وی مطالب‌کتاب را همراه با سلسله سند احادیث آن از حفظ قرائت می‌کرده و شاگردانش می‌نوشتند.^[۱۵۳]
۳- الخصال:
یکی از کارهای ابتکاری شیخ صدوق تالیف کتاب ((الخصال)) است. این کتاب که در نوع خود بی نظیر است، در برگیرنده‌ی سخنان حکمت آمیز، حوادث تاریخی، احکام فقهی، نصایح و مواعظ عبرت انگیز، حقایق علمی و گوهر ناب معنوی است.^[۱۵۴]
صدوق این کتاب را با خصال یگانه آغاز کرده و سپس به ترتیب تا خصال چهار گانه آورده است.^[۱۵۵] لذا طبقه بندی روایات از باب واحد شروع شده و تا فوق هزار ادامه پیدا می‌کند و این روش قبل از صدوق سابقه نداشته است.^[۱۵۶]
محقق‌معاصر آقای علی اکبر غفاری که در احیای آثار صدوق نقش به سزایی داشته است می‌نویسد: (( کتاب خصال با همه‌ی کوچکی حجم اش، دایره المعارفی است که دانشهای فراوانی را از معارف دینی و احکام حلال‌و‌حرام در برگرفته و حاوی مطالبی است که هیچ مجتهد، ادیب، مورخ، مفسر، واعظ سخنگو، گوینده‌ی بلیغ، فیلسوف الهی، سیاست مدار و طبیب حاذق از آن بی نیاز نیست. ))^[۱۵۷]
به‌نظر‌می‌رسد کتاب‌خصال از تالیفات دوران جوانی تا میانسالی‌شیخ باشد زیرا خود ابن بابویه در کتاب ((من لا یحضره الفقیه))^[۱۵۸] و (( التوحید))^[۱۵۹] پس از ذکر روایاتی به وجود آنها در کتاب خصال اشاره کرده است.
این کتاب دارای هزار و دویست و پنجاه و پنج حدیث است که در بیست و شش باب مجزا تنظیم گردیده و روایات آن از نظر موضوع بسیار گسترده است و مطالبی درباره‌ی هر یک از موضوعات اخلاقی و اعتقادی دربر دارد که به شکل کلی با اعداد در ارتباط اند و روایات کتب با سند کمال بیان شده است و متن روایات بدون هیچ گونه توضیح از ناحیه‌ی مولف آورده شده است.^[۱۶۰]
۴- معانی الاخبار:
در این کتاب مفاهیم روایات بیان‌گردیده و فهم و درک خوانندگان را نسبت به معارف دین و معانی احادیث بالا برده است تا آنان بتوانند با درک درست روایت کرده و کسب معرفت را به عالی‌ترین درجات برسانند تا به ایمانی عمیق نایل گردند و از جرگه‌ی ناقلان و راویان بی بصیرت خارج شده، در حلقه‌ی علمای ربانی و فقیهان و حدیث شناسان در آیند.^[۱۶۱]
همان‌گونه که از نام کتاب برمی‌آید محتوی کتاب شامل روایاتی است که در توضیح لغات و تعابیر مشکل روایات دیگر و بعضاً لغات مشکل قرآن وارد شده است.^[۱۶۲]
صدوق انگیزه‌ی خود از تالیف این کتاب را با ذکر سه حدیث از صادقین(ع) آغاز می‌کند و علت نام گذاری این کتاب و فلسفه‌ تدوین آن را روشن می‌سازد.^[۱۶۳]
کتاب معانی‌الاخبار، در بردارنده‌ی هفتصد و هفتاد و نه حدیث است که شیخ صدوق آنها را ضمن چهارصد و سی باب تدوین کرده است. لذا بسیاری از باب‌های کتاب بیش از یک یا دو حدیث در بر ندارند. از کارهای دیگر شیخ صدوق توضیحات نسبتاً مفصل فقهی، کلامی و تفسیری است که ذیل برخی از روایات دیده می شود.^[۱۶۴]
۵- التوحید :
چنانچه از نام کتاب برمی‌آید، صدوق در تالیف آن، روایات مربوط در موضوع، توحید و خداشناسی را گردآوری کرده است. احادیث توحید از سنگین‌ترین روایات اعتقادی است که فهم و درک آن نیاز به دانش و تیزهوشی فراوان دارد.
صدوق در سایه‌ی نبوغ ذاتی خود به جمع آوری روایات توحید همت گماشت و هر کجا که لازم بود با عنوان ((قال مصنف هذا الکتاب…)) به توضیح روایات مشکل پرداخته است.^[۱۶۵]
شیخ صدوق این کتاب را به قصد تقرب به خدا ، در رد کردن آراء کسانی نوشته است که شیعه را اهل جبر و تشبیه دانسته و در این سخن ناصواب به اخبار و روایاتی استناد جسته‌اند که از تاویل آنها کاملاً بی اطلاع بوده‌اند.^[۱۶۶] هم چنین وی ، خود درباره‌ی انگیزه‌ی نگارش این کتاب می‌نویسد: (( امری که موجب گشت این کتاب را به رشته‌ تحریر در آورم ابن بود که دیدم برخی از مخالفان به علمای شیعه نسبت جبر و تشبیه می‌دهند و دلیل آن هم روایاتی است که در کتب شیعه دیده اند، روایاتی که جاهل به تفسیر دقیق آن بودند و معانی دقیق آن‌ها را نشناخته‌اند و در نتیجه به تاویل غلط آن پرداخته اند، بدون آن که الفاظ آن روایات را با الفاظ قرآن تطابق دهند. آنان با این کار، چهره‌ی مذهب ما را در برابر مردم زشت و ناپسند جلوه داده‌اند و به انکار حجت‌های الهی امامان وادار کرده‌اند. پس من با قصد تقرب به درگاه الهی به تالیف این کتاب در موضوع توحید و نفی جبر و تشبیه اقدام کردم، در حالی که از ذات مقدس الهی کمک می‌طلبم و بر او توکل می‌کنم و او برای من بس است که چه وکیل خوبی است)).^[۱۶۷]
مصحح کتاب توحید درباره‌ی ارزش کتاب می‌نویسد : ((این کتاب از بهترین کتابهایی است که در زمینه‌ی معرفت الهی تالیف شده است. برای کسی که آن را مطالعه می‌کند، اصول علمی و برهان‌های عقلی مورد تایید آیات و روایات وارده از ائمه‌ی معصوم(ع) را نمایان می سازد و در آن بحث‌های روشنی است که به راه حق راهنمایی می‌کند و براهین رسایی‌که در مسیر اصول اعتقادی و شناخت خدای سبحان، به راه راست دلالت دارد، چرا که مولف آن ابوجعفر صدوق، محدثی صادق و عالمی ربانی به تمام معنی کلمه است.^[۱۶۸]
۶- کمال الدین و تمام النعمه:
یکی از‌ آثار ارزشمند و مفید شیخ صدوق کتاب((کمال‌الدین و تمام النعمه)) است. این کتاب‌که تاکنون بارها به چاپ رسیده جامع ترین و کامل ترین کتاب پیرامون اثبات وجود امام زمان (عج) با دلایل عقلی و نقلی است . در این کتاب از آیات قرآن و روایات معصومین و تاریخ انبیاء به شیوه ای بدیع استفاده شده است و طول عمر حضرت ولی عصر(عج) با استدلال منطقی و عقلی و استناد به روایات معتبر به اثبات رسیده است و به اشکالات و شبهات مربوطه پاسخ لازم و کافی داده شده است. ارزش و اعتبار این کتاب، گذشته از جامعیت و استحکام مطلب ، نزدیکی زمان تالیف آن با آغاز غیبت حضرت مهدی(ع) است، زیرا این کتاب در سال (‌۳۶۸ هـ.ق) یعنی زمانی که سن مبارک آن حضرت حدود یکصد و سیزده سال بود تالیف شده است.^[۱۶۹] نام دیگر این کتاب ((کمال الدین و تمام النعمه فی الغیبه))^[۱۷۰] است که از آیه‌ی شریفه‌ی ((الیوم اکملت لکم دینکُم و اتممت و علیکم نعمتی و رضیت لکم الاسلام دینا)) (امروز دین شما را برایتان کامل ساختم و نعمت خود را بر شما تمام کردم و دین اسلام را آیین شما پسندیدم).^[۱۷۱] اقتباس گردیده است.
صدوق در یکی از سفرهای خود به نیشابور بویژه در ملاقات با شیخ نجم الدین ابوسعید محمد بن حسن بن محمد بن احمد بن علی بن صلت قمی، متوجه این حیرت شد و در نتیجه نیاز به تالیف کتابی در اثبات غیبت امام عصر(عج) را احساس کرد و تصمیم داشت که پس از مراجعت به ری به تالیف کتاب دست زند ولی به واسطه‌ی رویایی که در نیشابور دید و دستوری که در این خصوص از امام عصر(عج) دریافت نمود، بلافاصله تالیف کتاب را در نیشابور آغاز کرد.^[۱۷۲]
با ‌نگاهی به ساختار کتاب‌روشن می‌شود‌که دو بخش مقدمه و متن اصلی، کاملاً مجزا از یکدیگرند. در مقدمه صدوق، درباره‌ی جهان‌بینی شیعه و ضرورت شناخت امام عصر(عج) سخن بر میان می‌آورد و شبهات مخالفین امامیه، بویژه زیدیه و واقفیه و نیز منکران وجود امام عصر(عج) را بیان‌می‌کند و با تکیه بر استدلال‌ها خود یا صاحب نظرانی مانند (ابن قبه) و (نوبختی) به شبهات پاسخ می‌دهد.^[۱۷۳]
شاید بتوان گفت که بیشترین‌بهره‌ای که‌می‌توان از این کتاب در موضوع تاریخ شیعه برد، آگاهی از اختلافات درون گروهی تشیع، بویژه درگیری های کلامی شیعه‌ی امامیه با گروههایی هم چون زیدیه و پیروان جعفر بن علی (معروف به جعفر کذاب) برادر امام حسن عسگری(ع) است.^[۱۷۴]

۴-۱ مقدمه

در فصل قبل به بیان فرضیه‌های تحقیق، متغیرها و روش‌های مورد نیاز برای آزمون فرضیه‌ها پرداخته شد. همچنین جامعه‌ی آماری، نحوه‌ی انتخاب نمونه و چگونگی گردآوری داده‌های مورد نیاز بیان گردید. در این فصل به تجزیه و تحلیل داده‌های جمع‌ آوری شده از جامعه‌ی مورد بررسی پرداخته می‌شود. برای تجزیه و تحلیل داده‌های گردآوری شده از روش‌های آمار توصیفی، آمار استنباطی و همچنین رسم نمودار وجداول استفاده شده است.

تحلیل تجربی در این تحقیق،نیازمند داده های مالی مربوط به اقلام تعهدی(به عنوان سنجه ی مدیریت سود) و اطلاعات کسب شده از گزارشات و اظهار نظر های حسابرسی می باشد.داده های مربوط به نوع اظهار نظر حسابرس ،استفاده شده در آزمون ها از گزارشات حسابرسی به صورت دستی و داده های مالی از صورتهای مالی حسابرسی شده مندرج در سایت پژوهش،توسعه و مطالعات اسلامی سازمان بورس اوراق بهادار و نرم افزار ره آورد نوین استخراج شده است.جامعه آماری این تحقیق کلیه شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران می باشد لذا نمونه ای شامل ۷۵۰ مشاهده( سال-شرکت) دربرگیرنده ۱۲۵شرکت پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار، طی ۱۳۸۶ الی ۱۳۹۱ انتخاب گردیده است.

۴-۲ داده ها و آمار توصیفی

جدول ۴-۱ و ۴-۲، آمار توصیفی متغیرهای اصلی تحقیق در مدل های ۱ و ۲ را نشان می دهد که شامل تعداد مشاهدات،میانگین، میانه، انحراف معیار،حداقل و حداکثر می‌باشد. مقادیر مذکور تصویر جامعی از داده‌های تحقیق ارائه می‌دهند.
به دلیل اینکه مشاهدات پرت تا حدی می توانند نتایج یک تحقیق را تحت تاثیر قرار دهند،سعی شده است تاثیر مشاهدات مذکور خنثی شود.

نتایج ارائه شده در جدول ۴-۱ نشان می دهد که میانگین نسبت کل اقلام تعهدی به کل دارایی ها برابر با ۰٫۰۲۱- و کمتر از میانه می باشد(۰٫۰۲۰-).همچنین چولگی و کشیدگی آن به ترتیب برابر با ۰٫۰۱۱ و ۳٫۷۶ است که به توزیع نرمال(با چولگی صفر و کشیدگی ۳) نزدیک است ولی نرمال بودن توزیع اقلام تعهدی را نمی توان تایید کرد.
یافته های به دست آمده در جدول ۴-۱ از چولگی و کشیدگی سایر متغیر های ارائه شده نشان می دهد که به دلیل داشتن تفاوت فاحش با چولگی و کشیدگی توزیع نرمال(به ترتیب صفر و ۳)،این متغیرها دارای توزیع غیر نرمال و نوسانات شدید می باشند که در تحلیل رفتار آن از طریق مدل های رگرسیونی ،می بایست توجه کرد.

نعمتی و همکاران (۱۳۸۸) اعلام کردند که روش خشک کردن بر میزان اسانس و نوع و درصد اجزای تشکیل دهنده آویشن دنایی موثر می‌باشد، بازده اسانس آویشن دنایی بر حسب وزن خشک در روش‌های خشک کردن با آون ۳۰، ۴۰، ۵۰ درجه و سایه به ترتیب ۴۲/۱%، ۱۲/۱%،۲۴/۱%، ۲۹/۱% می‌باشد. همچنین تیمول به‌عنوان جزء اصلی و مهم در اسانس‌های حاصل از نمونه‌های خشک شده درآون ۳۰، ۴۰ ، ۵۰ درجه و در سایه به ترتیب به میزان ۳/۷۵ %، ۷/۷۵%، ۷۲%، ۲/۶۷ % موجود می‌باشد. بالاترین میزان تیمول نیز ‌در اسانس نمونه‌های خشک شده در آون ۳۰ و ۴۰ درجه وجود داشت که اختلاف معنی‌داری با دو روش دیگر نشان داد.
روستاییان و همکاران (۲۰۰۰)، ترکیب‌های عمده اسانس گیاه T. pubescens را تیمول (۹/۳۷%)، کارواکرول (۱/۱۴%)، پارا-سیمین (۱/۱۳%) و گاما–ترپینن (۷/۸%)، گزارش نمودند.
رسولی و همکاران (۲۰۰۸)، ترکیب‌های عمده اسانس گیاه T. eriocalyx تیمول (۳۳/۶۴%)، بتا-فلاندرن (۲۲/۱۱%) و سیس-سابینن هیدرات^[۶۹](۳۸/۸%)، گزارش نمودند.
برازنده^[۷۰](۲۰۰۴(، ترکیب‌های عمده اسانس گیاه T. fallax را تیمول (۹/۶۵%) و گاما-ترپینن (۸/۱۰%) گزارش کردند.
به ‌منظور تعیین بهترین زمان برداشت گیاه آویشن ابلق از نظر بالاترین عملکرد پیکر رویشی و میزان اسانس آزمایشی توسط امیدبیگی و همکاران (۱۳۸۸) انجام گردید. نتایج بدست آمده از این تحقیق نشان داد که مناسب‌ترین زمان برداشت پیکر رویشی گیاه آویشن ابلق برای رسیدن به بالاترین عملکرد اسانس، مرحله تشکیل میوه می‌باشد.

آویشن آذربایجانی با نام علمی (Thymus migricus Klokov and Desj.-Shot) گونه مورد مطالعه یاوری و همکاران (۱۳۸۸) در این تحقیق بود. ترکیب‌های شیمیایی اسانس‌ها با بهره گرفتن از دستگاه‌های گاز کروماتوگرافی‌گازی و گاز‌کروماتوگراف متصل به طیف‌سنج ‌جرمی شناسایی شدند. در مجموع در اسانس قوشچی، نازلو و بند به ترتیب ۲۰،۱۸،۲۱ ترکیب شناسایی شدند که از میان این ترکیب‌ها، سه ترکیب تیمول (۵/۷۰ -۶/۴۶%)، گاما-ترپینن (۷/۱۶-۲/۶%) و پارا-سیمن (۲/۶-۴%) در میان سه منطقه مشترک بوده و از غلظت بالایی برخوردار بودند.
آویشن باغی Thymus vulgaris.L یکی از گیاهان تیره نعناعیان (Lamiaceae) است که در نواحی مختلف مدیترانه و برخی نواحی آسیا می‌روید و امروزه در مناطق مختلف جهان و از جمله در ایران کشت و تولید می‌شود. آویشن محتوی ۸/-۶/۲ درصد (معمولاً۱ درصد) اسانس است تیمول جزء اصلی ترکیبات در گیاه آویشن است. اسانس ‌آویشن از جمله ‌ده‌ اسانس معروف می‌باشد ‌که جایگاه خاصی در تجارت جهانی دارد (نقدی بادی و مکی زاده تفتی، ۱۳۸۲).
در پژوهشی که نیک‌آور و همکاران (۱۳۸۳) انجام دادند اجزای تشکیل دهنده اسانس سرشاخه‌های‌ گل‌دار آویشن دنایی را مورد مطالعه قرار دادند. در این مطالعه اسانس سرشاخه‌های گل‌دار گیاه که به روش تقطیر با آب به‌دست آمده بود توسط تکنیک‌های GC/MS و GC/FIDآنالیز گردید. نتایج به‌دست آمده نشان می‌دهد، این اسانس ‌حاوی بیش از ۲۶ ترکیب (معادل تقریباً ۷/۹۹ درصد) است. ترکیبات اصلی اسانس‌ عبارت‌ بودند‌ از‌:‌ تیمول ‌(۷/۴۷%)، ‌پارا-سیمن‌ (۵/۶%)‌، بتاکاریوفیلن ‌(۸/۳)، ‌و متیل‌ کارواکرول (۶/۳%).
برگ و ساقه‌های جوان آویشن دارای بوی مطبوعی می‌باشند که ناشی از وجود اسانس است. مقدار اسانس در شرایط اقلیمی مختلف متفاوت بوده و بین ۱ تا ۵/۲ می‌باشد. در اندام‌های رویشی آویشن به جز اسانس، ترکیب‌هایی مانند فنول، تانن، فلاونوئید، ساپونین و مواد تلخ نیز وجود دارد (یاوری و همکاران، ۱۳۸۸).
فاضلی و همکاران (۱۳۸۶) گزارش کردند که بیشترین ترکیب‌های تشکیل دهنده اسانس آویشن باغی به ترتیب تیمول (۱۴/۳۳ درصد)، کارواکرول (۵۹/۱۹ درصد)، لینالول(۱۶درصد) و پاراسیمن (۵۲/۶ درصد) می‌باشد.
امیدبیگی و ارجمندی (۲۰۰۰) بیشترین تیمول به دست آمده از اسانس قسمت‌های هوایی آویشن باغی را ۷/۳۸ درصد گزارش کردند.
امیدبیگی و رضایی‌نژاد (۲۰۰۰) در گیاه آویشن باغی بیشترین مقدار تیمول را ۱۳/۴۱ درصد گزارش کردند.
در مورد اسانس آویشن شیرازی کارواکرول و تیمول بیشترین مواد گروه فنلی هستند و تحقیقات نشان می‌دهد که مجموع اثرات ضد میکروبی جز به جز ترکیب‌های موجود در اسانس‌ها از اثر ضد میکروبی اسانس کمتر است(رسولی و همکاران، ۲۰۰۸).
رزاقی آبیانه و همکاران (۲۰۰۹) ترکیبات فرار در آویشن باغی و (Citrus aurantifolia) را مورد بررسی قرار دادند. آن‌ها گزارش کردند که بیشترین میزان اسانس در تیمول و مقدار آن ۹۹/۷۰ درصد بوده است.
تحقیق‌های انجام شده در مورد آویشن باغی، نشان داده است که بالاترین عملکرد سرشاخه و اسانس گیاه آویشن باغی کاشته شده در ارتفاع پایین در مقایسه با مناطق مرتفع و در مراحل گلدهی کامل به دست می‌آید(گل‌پرور ‌و همکاران، ۱۳۹۰).
در تجزیه شیمیایی عصاره آویشن الیگودرز(Thymus eriocalyx) و خرم آباد (Thymus persicus )به ترتیب ۶۶ درصد و ۷/۵ درصد تیمول،۱۰ درصد و ۲۵ درصد کارواکرول بوده است که هر دو ساختمان فنلی داشته و اثر ضدباکتریایی آن‌ها نیز شناخته شده است(رزاقی آبیانه و همکاران، ۲۰۰۹).
نتایج یک تحقیق در استان اردبیل بر روی ترکیب‌های شیمیایی و اسانس حاصل از گیاه تالشی که یکی از ۴ گونه انحصاری ایران است نشان داد در اسانس مورد بررسی تعداد ۴۹ ترکیب (۷۶/۹۹) درصد شناسایی شد که در این میان تیمول (۴۳/۲۴) درصد، بورنئول (۳۶/۱۱) درصد، پارا-سیمن (۰۹/۱۰) درصد، گاما-ترپینن (۷۸/۷) درصد، آلفا-پینن(۲۹/۵) درصد و کارواکرول (۰۷/۵) درصد ترکیب‌های عمده بودند(رسولی و همکاران، ۲۰۰۸).
نجات ابراهیمی و همکاران (۲۰۰۸)، با تحقیق بر روی میزان اسانس و ترکیب‌های مختلف تشکیل دهنده اسانس Thymus carmanicus، ترکیب‌های عمده آن را شناسایی کردند که شامل: کارواکرول(۹/۶۸-۹/۵۸) درصد، پارا-سیمن(۹/۸-۳) درصد، گاما- ترپینن(۸-۳/۴) درصد، تیمول(۶-۴/۲) درصد و بورنئول(۴-۳/۲) درصد بودند.
طبق تحقیقات ارائه شده در استان گلستان جهت بررسی ترکیب‌های شیمیایی روغن اسانس آویشن کرمانیThymus carmanicus که یکی از گونه‌های بومی ایران است با جمع آوری سرشاخه‌های گل‌دار آویشن کرمانی از ارتفاع ۲۲۵۰ متری کوهستان چهار باغ (استان گلستان)، به روش تقطیر با بخار آب اسانس‌گیری و بازده اسانس ۸۲/ درصد به دست آمد، روغن اسانس توسط کروماتوگراف گازی(GC) و دستگاه کروماتوگراف گازی متصل به طیف سنجی جرمی(GC/MS) مورد تجزیه و شناسایی قرار گرفت. از میان ترکیب‌های شناسایی شده، پولگون(۳۷/۲۵) درصد، ۱و۸-سینئول(۴۷/۹) درصد، کارواکرول(۹۴/۸) درصد، ترانس-پارا-منت،۲- ۱- ال(۴۹/۸ )درصد، وربنون(۰۴/۸) درصد، بورنئول(۳۷/۶) درصد، پارا-سیمن(۱۳/۶) درصد، منتول(۷۶/۵) درصد، پیپریتون(۴۳/۵) درصد و تیمول (۳) درصد، بیشترین مقدار از حجم اسانس را به خود اختصاص داده اند(یاوری و همکاران، ۱۳۸۸).
در پی نتایج پژوهش سفیدکن و عسکری (۲۰۰۲)، در مقایسه کمی و کیفی اسانس چند گونه آویشن مشخص شد که ترکیب‌های عمده اسانس Thymus pubesence، شامل: تیمول(۹/۳۷) درصد، کارواکرول(۱/۱۴) درصد، پارا- سیمن(۱/) درصد و گاما-ترپینن(۷/۸) درصد بوده و ترکیب‌های عمده اسانس Thymus Koschyamus، تیمول(۵/۳۵) درصد، پارا-سیمن(۷/۱۷) درصد ، کارواکرول(۷/۱۱) درصد، آلفا-پینن(۸/۸) درصد و آلفا- ترپینئول(۵/۶) درصد می‌باشد.
نیک آور و همکاران (۲۰۰۵) میزان اسانس دو گونه آویشن دنایی و آویشن کوهی در ایران را به ترتیب ۴/۲ و ۲/۱ درصد اعلام کردند.
نتایج برخی پژوهش‌های انجام شده نشان می‌دهد که گونه‌هایThymus غنی از ترپنوئیدهای فنلی هستند که فعالیت‌های قوی آنتی اکسیدانی از خود نشان می‌دهند(گل‌پرور ‌و همکاران، ۱۳۹۰).
علیپور اسکندانی و همکاران (۱۳۸۸)، گزارش کردند که اسانس آویشن شیرازی به عنوان یک طعم دهنده طبیعی گیاهی اثر حفاظتی علیه باکتری باسیلوس سرئوس در سوپ دارد و می‌تواند برای برخی از مواد غذایی نیز به عنوان افزودنی استفاده شود.
موارد استعمال اسانس آویشن شیرازی به عنوان یک گیاه دارویی شامل رفع سرماخوردگی به صورت بخور و تسکین دردهای مفاصل و بر طرف سازنده نفخ و انگل‌های دستگاه گوارش و درمان آنتریت می باشد(بقالیان و نقد بادی، ۱۳۸۸).
آویشن شیرازی Zataria multiflora از تیره نعناعیان است که در ایران می‌روید و دارای اثرات ضددرد، ضدالتهاب، آنتی اکسیدان، ضدعفونی کننده ،ضدانگل و .. می‌باشد(برازنده، ۲۰۰۴).
روغن آویشن دارای خواصی نظیر ضداسپاسم، بادشکن، ضد قارچ، ضدعفونی کننده، ضدکرم، ضدروماتیسم و خلط آور می‌باشد. اسانس آویشن از جمله ده اسانس معروف است که دارای خواص ضد باکتریایی و ضد قارچی، آنتی اکسیدانی، نگهدارنده طبیعی غذا و تأخیر دهنده پیری پستانداران می باشد و جایگاه خاصی در تجارت جهانی دارد(پیرقانعی و همکاران، ۲۰۱۲).
۲-۲- سوابق تحقیق خارجی در مورد اسانس گونه‌های آویشن
در آزمایشی تاثیر انواع خاک (شنی- لومی- آهکی) و دوره آبیاری روی ترکیبات اسانس آویشن (Thymus vulgaris) بررسی شد. رشد گیاه در خاک‌ آهکی و دوره ‌آبیاری ۳ روزه بیشترین بازدهی را در وزن ‌تر ‌و ‌خشک داشت. درصد تیمول در خاک‌های شنی،‌ آهکی و رسی - لومی به ترتیب ۳۵/۷۱ و ۶۸/۵۰ و ۷۱/۴۷ درصد بود و ترکیبات p-cymene در زمانی که تحت استرس قرار گیرد به ‌شدت کاهش می‎یابد (Eman et al., 2008)
کالوانووا ^[۷۱]و ‌همکاران (۲۰۰۱) اسانس روغنی را در گونه‌های وحشی تیموس بررسی‌ کردند. در این آزمایش از پنج‌ گونه آویشن استفاده‌ شد. ترکیبات‌ شیمیایی با بهره گرفتن از روش GC و GC/MS اندازه‌گیری شد. ترکیبات اسانس به شش‌گروه تقسیم شد: تیمول، تیمول+کارواکرول،‌ کارواکرول، لینالول+ سیترال،‌ لینالول+ کارواکرول،‌ لینالول+ ژرانیول+ کارواکرول.
ابوصابر‌^[۷۲]و ‌همکاران (۲۰۱۲) در آزمایشی ‌ترکیبات ‌اسانس ‌آویشن‌دنایی ‌در ‌سه منطقه دماوند، چهارمحال بختیاری ‌و آذربایجان را بررسی کردند ‌که ‌آویشن در آذربایجان دارای ۲۰ ترکیب، در دماوند ۱۳‌ ترکیب‌ و ‌در چهارمحال بختیاری ۱۶ ترکیب داشتند که ترکیب تیمول در آویشن دنایی بیشتر از آویشن باغی است.
پاول ^[۷۳]و همکاران (۲۰۱۰) آنالیز ترکیبات اسانس دو گونه وحشی از آویشن در‌ رومانی را بررسی کردند. ترکیبات اسانس شامل کارواکرول، ترپینین، سیمین، ژرانیول، نریل‌استات و بتا‌بیسابلون بودند.
آیس دایلک ^[۷۴]و همکاران (۲۰۰۳) فعالیت ضد‌میکروبی و ترکیبات اسانس ۳۸ گونه از آویشن در ترکیه ‌را ‌بررسی کردند. آنالیز ترکیبات توسط روش GC and GC/MS انجام‌ شد. در سه‌ گونه مهم آویشن (T. Zygioides var. lycaonicus, T. longicaulis subsp. Longicaulis var. subisophyllus and T. pulvinatus) ، درصد تیمول (۶/۵۶، ۸/۴۲، ۹/۳۶) گزارش شد.
گونه Thymus camphorates,T. Mastichina مورد مطالعه میگل ^[۷۵]و همکاران (۲۰۰۴) بود که آنالیز ترکیبات اسانس در گونه کامفورتز شامل: ‌آلفا ترپینول (۳۲%) ، سینئول۱٫۸ (۵۸%) ، و در گونه ‌ماستی‌چینا: لینالول (۱۷%) ، لینالول استات (۱۵%) ، سینئول۱٫۸ (۱۱%) بود و ترکیبات آنتی‌اکسیدانی محرک ۲/۲ آزوبیس (۲ آمیدینو پروپان) و دهیدروکلراید (ABAP) در کامفورتز بیشتر بود.
پینه‌واز ^[۷۶]و همکاران (۲۰۰۴) خاصیت ضدقارچ اسانس‌ و دیگر ترکیبات اصلی در سه‌ گونه آویشن (Thymus vulgaris, T. Zygis subsp zygis and T. mastichina subsp mastichina) را بررسی‌ کردند. آنالیز ‌توسط ‌گاز‌ کروماتوگرافی GC and GC/MS انجام‌ شد و ترکیبات ‌شامل: کارواکرول، تیمول، پارا-سیمن و سینئول بود.
نیکلا^[۷۷]و‌ همکاران ‌(۲۰۱۰)‌ فعالیت میکروبی و پلی‌فنولیک ۸ جمعیت آویشن (Thymus pulegioides) را در شمال مولداوی بررسی کردند. آنالیز را با بهره گرفتن از گازکروماتوگرافی و اسپکتروفوتومتری انجام دادند و ترکیبات ‌فلاونوییدی (۱۴۲۵/۰)، پلی‌فنولیک (۲۸۴۵/۰)، اسیدکربوکسیلیک ‌با ‌ارزش (۷۲۰۱/۱) و کافئیک اسید (۰۷۱۵/۴%) می‌باشد.
ردا^[۷۸] و همکاران (۲۰۰۵) تاثیر برخی از هورمون‌های رشد را بر میزان و درصد اسانس ، ترکیبات فنولیک و فعالیت آنتی‌اکسیدانی در آویشن‌باغی بررسی کردند. هورمون‌های استفاده‌شده در این پژوهش جیبرلین، ایندول‌بوتیریک، بنزیل‌آمینوپورین، آسکوربات، تیامین، نیکوتین‌آمید ‌بود و نتایج چنین نشان داد که همه این هورمون‌ها به اضافه ویتامین C تاثیر معنی‌داری در افزایش اسانس‌ و ترکیبات فنولیک موجود در گیاه دارد.
آنالیز ترکیبات اسانس در Caridothymus capitatus توسط اهمت^[۷۹] و همکاران در (۲۰۰۵‌) ‌بررسی شد. آنالیز توسط GC/MS انجام شد و ترکیبات اسانس شامل: کارواکرول (۶/۳۵%)، پارا-سیمن (۲۱%)، تیمول (۶/۱۸%)، گاما-ترپیپسین (۳/۱۲%)، آلفا-تریپسین (۲/۳%)، بتامیرسین (۳%)، آلفاتوجین (۳/۱%).
پلی‌مورفیسم و ترکیبات اسانس در جمعیت (Thymus caespititius) درمنطقه آتلانتیک درپژوهشی بررسی شد. آنالیز ترکیبات با‌ GC and GC/MS ‌بود. مونوترپن‌ها و همه آنالیزها (۹۰-۵۵%) و ترکیبات اکسیژنی (۷۹-۴۴%) بود. سسکوئی‌ترپن‌ها در این جمعیت‌ها دیده می‌شود و حدود (۲۸-۱۳%) بودند. پلی‌مورفیسم۱۱ جمعیت از این گونه آویشن در نمونه‌های مشابه بررسی شد (Pereira et al., 2003).
در پژوهشی ترکیبات اسانس گونه (Thymus comosus) با بهره گرفتن از روش GC/MS بررسی کردند. این گونه از گیاهان منطقه رومانی است. در ارتفاعات۷۰۰-۴۰۰ متری می‌روید و به عنوان گیاه دارویی برداشت می‌شود.‌ ترکیبات شیمیایی و اسانس‌ توسط گاز کروماتوگرافی ‌و اسپکترومتری آنالیز شد. تقریباً (۱/.-۰۹/.) روغن‌های پایدار بود. ترکیبات اصلی شامل اکسید‌کاریوفیلین (۸۲/۵۴%)، کامفن (۷۳/۱۰%)، بتا-بوربوتن (۹/۵%)، ادیسمول (۶۵/۳%)، آلفا-پینن (۶۷/۳%) بود (Pavel et al., 2009).
گودنر‌^[۸۰]و همکاران (۲۰۰۸) ترکیبات معطر و اسانس تیموس هیمالیا، اسپانیایی و ولگاریس را با بهره گرفتن از تکنیک MS GCO and GC/ بررسی کردند. آنالیز به ‌همراه روش آلفاکتومتری برای ترکیبات فرار ‌و روغن‌ها ‌استفاده‌ می‌شود. بیشترین ترکیبات معطر از تیموس‌هیمالیا: لینالول، بورنئول، تیمول، بتا‌داماسنون و ‌بیشترین ترکیبات در تیموس ولگاریس: اکواگیپتول، بورنئول، استات ترپینیل، بتا-داماسنون بود و ‌میر‌تنول، بتا-داماسنون و بتا -آیونون از ترکیباتی بود که برای اولین‌بار در این گونه‌ها شناسایی شد.
مرکلی^[۸۱] (۱۹۸۶)، ترکیب‌های عمده اسانس گیاه T. Fedtschenkoi را لینالول (۲/۱۷%) ، و بورنئول (۴/۱۰%) ، گزارش کردند.
کسمو و کماروا ^[۸۲](۱۹۸۳)، ترکیب‌های عمده اسانس گیاه T. Transcaucasicusرا تیمول (۸/۴۶%) و کارواکرول (۸/۱۰%) ، گزارش نمودند.
اسمیلو^[۸۳] و همکاران (۱۹۸۱) ترکیب‌های عمده اسانس گیاه T. Trautvetteri را جرانیول (۶/۱۰%) و لینالول به مقدار ناچیز گزارش کردند.
ازکان و چالکت^[۸۴] (۲۰۰۶) با بررسی میزان اسانس و عناصر تشکیل دهنده اسانس در گیاه آویشن باغی (Thymus vulgaris L.( 30 ترکیب را در اسانس این گیاه شناسایی کردند که مهم‌ترین عناصر تشکیل دهنده عبارتند از:تیمول ۲/۴۶ درصد، گاما ترپینن۱/۱۴ درصد، پاراسیمن ۹/۹ درصد، لینالول ۴ درصد، میریسن۵/۳ درصد، آلفا توجون ۸/۲ درصد و آلفا پینن ۳/ درصد بود. آن‌ها گزارش کردند که روغن فرار گیاه آویشن دارای مقادیر بالایی از تیمول ۲/۴۶ درصد می‌باشد.
رال و همکاران^[۸۵] (۲۰۰۵) با بررسی ترکیب‌های تشکیل دهنده اسانس گیاه آویشن باغی کاشته شده در کشورهای مختلف اروپا، ۷۹ ترکیب را در اسانس این گیاه شناسایی کردند. بیشترین ترکیب‌های تشکیل دهنده اسانس، تیمول(۷/۷۵-۹) درصد، کارواکرول(۵/۸۳- ۵/۱) درصد، پارا-سیمن(۴/۳۴-۳/۴) درصد، گاما-ترپینن(۷/۱۹-۹) درصد، لینالول(۸/۴-۴/۰) درصد، ای-بتا-کاریوفیلن(۳/۹-۵/۰) درصد و ترپینن-۴-ال( از مقادیر کم تا ۸/۳) درصد بودند. میزان مهم‌ترین ترکیب‌های فنلی( تیمول و کارواکرول) بین ۴/۸۴-۴/۱۹ درصد و ترکیب‌های سازنده آن (پارا-سیمن و گاما-ترپینن) بین ۵/۳۸-۷/۵ درصد متغییر بود. بیشترین مقدار تیمول در کشور هند (۵/۶۵) درصد و استونی(۷/۷۵) درصد مشاهده شد و بیشترین مقدار کارواکرول در اسانس به دست آمده از کشور یونان (۵/۸۳) درصد مشاهده گردید.
کریستنسن و گروسن^[۸۶](۲۰۰۶) تأثیر مرحله رشدی گیاه و زمان برداشت را بر میزان اسانس دو گیاه آویشن باغی و مرزنجوش مورد بررسی قرار دادند. نتایج نشان داد که مرحله رشدی گیاه و زمان برداشت تأثیر زیادی بر میزان اسانس و ترکیب‌های تشکیل دهنده اسانس دارد. همچنین در این آزمایش مشخص شد که تاریخ برداشت در میزان اجزاء مهم تشکیل دهنده اسانس مانند تیمول، پاراسیمن و گاما ترپینن بسیار تأثیر گذار است.
ازگاون و تانسی^[۸۷](۱۹۹۸)، اثرات شرایط محیطی مختلف، محل رویش و زمان برداشت را بر میزان اسانس و ترکیب‌های تشکیل دهنده آویشن باغی در ۳ منطقه کشور ترکیه مورد بررسی قرار دادند. آن‌ها اعلام کردند که شرایط محیطی و زمان برداشت محصول تأثیر بسیار زیادی بر میزان اسانس و ترکیب‌های تشکیل دهنده اسانس دارد.
پروت و گاردی^[۸۸](۲۰۰۸)، میزان و ترکیب‌های تشکیل دهنده اسانس را در برگ‌های تازه آویشن باغی در ایالت ریودژانیرو برزیل مورد بررسی قرار دادند. ۳۹ ترکیب در اسانس این گیاه مشاهده گردیدکه ۲۸ ترکیب از آن قابل شناسایی بود. بیشترین ترکیبات تشکیل دهنده اسانس را تیمول(۷/۴۴) درصد ، پارا-سیمن(۶/۱۸) درصد و گاما – ترپینن(۵/۱۶) درصد به خود اختصاص دادند.
ازگاون و تانسی^[۸۹](۱۹۹۸)، اسانسThymus carnosus در اسپانیا را بررسی کردند. ترکیب‌های عمده آن، بورنئول(۳/۲۷) درصد، کامفن(۱/۱۷) درصد، ترپینن-۴-ال(۱/۱۱) درصد و گاما ترپینن(۷/۷) درصد گزارش شده است.
کارامان^[۹۰](۲۰۰۱) ترکیب‌های شیمیایی روغن فرار حاصل از بخش‌های گل دهنده Thymus revolutus که گیاه بومی ترکیه است توسط GC/MSآنالیزکرد، طبق این آنالیز ۲۲ ترکیب از آن گزارش دادند که کارواکرول ترکیب غالب این اسانس است.
سوکمن و همکارانش (۲۰۰۴)، ترکیب‌های شیمیایی اسانس Thymus spathulifolius توسط GC و GC/MS آنالیز گردید و ۲۸ ترکیب از آن به دست آمد که عمده ترکیب‌های آن شامل تیمول(۵/۳۶( درصد، کارواکرول(۸/۲۹) درصد، پارا-سیمن(۱۰) درصد و گاما- ترپینن(۳/۶) درصد بودند.
ویلیامز و لوسا^[۹۱](۲۰۰۱)، پی بردند که اسانس آویشن یک اثر جایگزین روی سیستم گوارشی حیوانات دارد. آن‌ها گزارش کردند که روغن‌های ضروری آویشن می‌تواند اثر افزایشی روی تولید آنزیم‌های گوارشی داشته باشد و به واسطه افزایش اعمال کبد، محصولات گوارشی را بهبود ببخشد.