(‏۲‌.‌۲۲)
(‏۲‌.‌۲۳)

1. 1. در ادامه ، ماتریس کوواریانس وابستگی بردار حالت پیش‌بینی شده و بردار اندازه‌گیری پیش‌بینی شده نسبت به یکدیگر محاسبه می شود:

(‏۲‌.‌۲۴)

1. 1. حال بهره فیلتر کالمن خنثی به صورت معادله‌ی زیر نوشته می‌شود:

(‏۲‌.‌۲۵)

1. 1. بر پایه مجموعه محاسبات انجام شده تا اینجا، بردار حالت تخمین زده شده و ماتریس کوواریانس متناظر با آن بدست آورده می‌شود:

(‏۲‌.‌۲۶)
حال دوباره با این حالت تخمین زده‌ شده و ماتریس کوواریانس متناظر با آن، با اضافه کردن یک واحد به شمارنده k، از مرحله ۱ شروع کرده و تخمین بردار حالت ادامه داده می شود.
شکل ‏۲‌.‌‌۱۰ نمایی از الگوریتم فیلتر کالمن خنثی.
مزایای فیلتر کالمن خنثی

• • عدم نیاز به بدست آوردن ماتریس‌های ژاکوبین و در نتیجه حذف مشکلات ایجاد شده توسط این ماتریس‌ها.

• • در فیلتر کالمن خنثی برخلاف فیلتر کالمن توسعه یافته، که تابع توزیع احتمال پروسه تصادفی بایستی از نوع گوسی باشد، لزومی ندارد که تابع توزیع احتمال پروسه تصادفی گوسی باشد.

• • نیاز به فرم بسته و تحلیلی از مشتقات و یا امید ریاضی ندارد.

• • یک تخمین محلی نیست و بر پایه محدوده‌ی وسیع‌تری از مقادیر بنا شده است که این باعث افزایش دقت در محاسبات می‌شود.

• • در فیلتر کالمن خنثی این امکان وجود دارد که گشتاورهای مرتبه دو به بالای توزیع را نیز با دقت خوبی بدست آورد.

• • توابعی که فرایند و اندازه‌گیری را مدل می‌کنند، نیاز نیست که حتماً مشتق پذیر باشند.

محدودیت‌های فیلتر کالمن خنثی

• • یک تخمین فراگیر واقعی نیست و بر اساس مجموعه‌ای کوچکی از نقاط سیگما که به عنوان نمونه انتخاب می‌شوند، کار می‌کند.

• • • برای ماتریس‌های کوواریانس منحصر به فرد ^[۵۰] به خوبی کار نمی‌کند.

  

• • محاسبات آن نسبت به فیلتر‌هایی که خطی سازی می‌کنند، بیشتر است، مثلاً در هر مرحله باید یک بار تجزیه ماتریسی انجام شود.

فقط به مدل‌هایی که به وسیله‌ی نویزهای گوسی بیان می‌شوند، قابل اعمال است ]۸[
۲-۳-۶ فیلتر کالمن ذره‌ای
در صورتی که تابع چگالی به صورت دو قله‌ای یا چند مدلی باشد یا نامتقارن باشد و نتوان انتگرال‌های بیز را حل کرد یا به خوبی تقریب زد ، از این روش با بهره گرفتن از وزن‌های تصادفی، تخمینی از انتگرال بیز محاسبه می شود. ]۸[
این روش برای تخمین ثانویه از یک مجموعه نمونه تصادفی (به اسم ذره) استفاده می‌کند. تخمین‌های ثانویه می‌توانند به صورت مرتب در طی زمان به وسیله‌ی ذراتی که به خوبی وزن‌ داده شده‌اند و در فضای تصادفی پخش شده‌اند، تخمین زده شوند.
فیلتر ذره‌ای می‌تواند جایگزین مناسبی برای فیلتر کالمن توسعه یافته یا فیلتر کالمن خنثی برای حل بهینه تخمین فیلتر بیز باشد.
هر مدلی از تابع چگالی احتمال می‌تواند به صورت مجموعه‌ای از نمونه‌ها (ذره‌ها) بیان شود، چگالی ذره‌ها در یک ناحیه بیانگر احتمال در آن ناحیه است. این روش هر توزیع دلخواهی را می‌تواند پوشش دهد، بنابراین می‌تواند روش مؤثری برای توزیع‌های غیر گوسی و یا توابع چگالی احتمال چند مدلی باشد. در فیلتر ذره‌ای به دلیل این که یک روش عددی برای تخمین سیگنال است، غیرخطی بودن مدل سیستم و یا غیر گوسی بودن نویز آن اهمیتی ندارد.
در فیلتر ذره‌ای، ذرات اولیه به صورت کاملاً تصادفی تولید می‌شوند. یک تفاوت دیگری که بین UKF^[51] وPF^[52] وجود دارد این است که ، سرعت پاسخ گویی فیلتر ذره‌ای نسبت به فیلتر UKF کندتر است و علت آن این است که چون فیلتر ذره‌ای از ذرات تصادفی برای تخمین استفاده می‌کند و لذا باید تعداد این ذرات بیشتر باشد تا تخمین، تخمین درستی باشد و این امر باعث می‌شود که حجم محاسبات افزایش یابد و پاسخ‌دهی این فیلتر کندتر انجام شود. دقت فیلتر ذره‌ای از فیلتر UKF بیشتر است.
Increasing accuracy
Linear Gussian
System
KF?UKF?Particle Filter
Computational effort
شکل ‏۲‌.‌‌۱۱ مقایسه فیلترهای کالمن توسعه‌یافته، خنثی و ذره‌ای در سیستم خطی]۸[
Nonlinear or no Gussian System
Increasing accuracy
Particle Filter
UKF
EKF
Computational effort
شکل ‏۲‌.‌‌۱۲ مقایسه فیلترهای کالمن توسعه‌یافته، خنثی و ذره‌ای در سیستم غیرخطی]۸[

نافه از ناف افتادن:ناف مجاز از مشک است و ترکیب روی هم به معنای ساطع شدن و پخش شدن کنایه از بوی خوش گل ها در فضاست بنابراین در همین ترکیب “نافه” که مجاز از مُشک است، “مشک ” هم استعاره است از عطر گل ها ضمناً در ترکیب “آهوی مشک فروش ” واژه ی آهو با مصراع دوم نیز که واژه ی آهو را آورده است ،تناسب دارد.

۴-۱۵-مجاز به علاقه ی ظرف و مظروف
خوشا با دوستان خواجو شراب وصل نوشیدن و بالطاسات و الکاسات مصبوح و مغبوق
(همان :۳۰۷)
طاسات:طاس ها(کاسه های بزرگ) بر کاسات :کاسه ها
مصبوح :شراب صبحگاهی.
مغبوق (غبوق) :شراب شامگاهی
طاسات و کاسات:مجازند از” می” به علاقه ی ظرف به مظروف.
مرو ساقی که بی آن لعل میگون قدح نوشیدنم امشب خماری است
(خواجو : ۱۰۷)
لعل میگون : استعاره ی مصرّحه ی مجرّده ” از لب های سرخ یار” ( مستعارمنه )
قدح نوشیدن: مجازاً ” میگساری". میگساری خود را بی وجود یارخمار (باعث دردِ سر) دانسته است.
۴-۱۶-مجاز به علاقه ی جنسیت و کنایه بعید(تلویح)
بر آتش رخ گل آب می فشاند میغ وز آب آینه گون زنگ می زداید ماغ
(همان :۳۰۳)
آتش :استعاره ی مصّرحه مجّرده از سرخی گل است. ملایم شبه که در ژرف ساخت استعاره وجود دارد و عبارتست از :رخ گل. میغ:ابر
ماغ:مرغابی بزرگ
زنگ زدودن از آب: کنایه است از ایجاد موج در آب عمیق برکه که تیره (زنگ) دیده می شود که به هنگام شنای ماغ،دچار موجِ می شود و برق می زند و زنگ (تیرگی ) از آب زدوده میشود.
مصراع دوم کنایه بعید(تلویح) است و تصویر سازی بیت روی هم شفّاف و قوی است .
آب فشاندن بر آتش رخ گل با میغ :باریدن ابر بهاری بر گلبرگهای گل سرخ آب فشاندن:کنایه از باریدن باران ،آب مجاز است از باران به علاقه ی جنسّیت.
۴-۱۷-مجاز به علاقه ی ملازمت
مگذر ای یار و در این واقعه مگذار مرا چون شدم صید تو بر گیر و نگه دار مرا
(خواجو:۳۰)
مگذار مرا (کنایه فعلی ) از “توجه و دستگیری” (مکنیٌ عنه) است
چنانکه در مصراع دوم نیز” صید شدن “مجازاً به معنای گرفتاری در عشق یار است (ایما)
برگیر: مرسوم بوده صید را صیاد از دام برمی گرفته.حال خواجو بر این خواهش است که یار او را مورد عاطفت و عنایت قراردهد (کنایه ) چنانکه می گوید :نگه دار مرا که نگه داشتن خاطر را نیز در نظر دارد.
چگونه گوش توان کرد پند صاحب هوش مرا که قول مُغّنی هنوز در گوش است
(خواجو:۸۷)
قول مُغّنی در گوش بودن( مکنیٌ به لازم ) کنایه از گوش هوش به موسیقی و ترانه داشتن
در قدیم مطرب را قوّال و شعر وسرودی را که مطرب می خواند مانند امروز” ترانه” می خواندند
“پند” مجاز است از “خیرخواهی و رهنمود دادن “به علاقه ی ملازمت. چه لازمه ی پند دادن رهنمود و هدایت است.
گهی که شرح فراقت کنم به دیده سواد شود سیاهی چشمم روان به جای مداد
(همان:۱۳۶)
سواد کنم:بنویسم.
سواد: سیاهی نگاشته با مرکب بر کاغذ را گویند و “سواد “به معنای دانش مجاز است و از همین امر نشأت گرفته است .
به دیده سواد کنم : بر دیده بنویسم.
مداد:مرکّب (مرکّب دوات) .سیاهی چشم به جای مرکّب روان می شود شرح فراق تو آنچنان چشمم را متاثر می کند که سیاهی چشمم بجای مرکّب روان می شود که شرح فراقت را بنویسد “سواد” با سیاهی و چشم و “مداد” در یک محور معنایی اند.
گردر کمندم می کشی شکرانه جان را می دهم .
کان دل که صید عشق شده دولت شمارد دام را
(خواجو،۲۹)
در کمند کشیدن: کنایه (ایما) است از گرفتار کردن (مکنی عنه)
شکرانه : چنانکه می بینیم بصورت قیدی به کار رفته است بعدها “با” “حروف"اضافه به آغاز آن پیوسته است .
“صید شدن” کنایه از نوع ایما به همان معنای گرفتار شدن در “صید” مجاز به کار رفته است به علاقه ملازمت،چه لازمه “صید” گرفتاری است “دام"نیز مجاز است.
۴-۱۸-مجاز به علاقه ی ملازمت(مجاز فعلی)
خوش آن صبوح که آتش رخان ساغرگیر به باده، لعل لب آبدار می شویند
صبوح:باده ی صبحگاهی ،صبحگاه .
آتش رخان:استعاره ی محقّقه وصفی از گلرخساران .ترکیب نخست مستعار و مستعارله و ترکیب اخیر مستعار منه است .
ساغر گیر ملایم وصفی مستعارمنه (مشبهٌ به ) است.ساغر گیری :"ساغر “مجاز است از “می” به علاقه ی ظرف به مظروف .
گیر(گیرنده ) نیز مجاز است به علاقه طبع و ملازمت از گساردن و نوشیدن می
ساغر گیر:میگسار
به باده : با باده” به “سببی
لعل لب آبدار:لعل لب (لب™لعل) تشبیه بلیغ و اضافه ی تشبیهی است و” آبدار” نخست وصف” لعل” و نیز وصف مشبه یعنی
” لب” است.
می شویند :یک فعل تصّوری و تخیّلی است و با “آتش رخان “ایهام تضاد دارد و با” لعل لب آبدار” نیز تعجب برانگیز است:

توحید وشناخت خدا مهم ترین وظیفه انسان است. درحج باید برمعرفت وشناخت خود نسبت به پروردگار وربوبیت او افزونی بخشد. حکمت اصلی حج توحید می باشدکه با عمل دقیق به دستورات عبادی آن حاصل می شود.(همان)
درنقل است ازامام صادق(ع) دردعای سفرحج فرمودند: «… بسم الله دخلتُ ،بسم الله خرجتُ ، وفی سبیل الله …»تا آن که فرمود: « فإنَّما أنا عبدُکَ وبِکَ ولَکَ»(حرّ عاملی،۱۴۱۲،ص۲۷۹)
براساس این روایت حج سیر به سوی خدا ورفتن برای دیدار او وتلاش برای نزدیکی به خداست، وروشی است که بنده جز باتوحید دائم .ناب وطرد شرک جلّّی وخفی به مولای خود تقرب نمی جوید.

شناخت خدا مهم ترین و بایسته ترین وظیفه انسان هاست وهیچ تکلیف وامری به بایستگی واهمیت آن نیست. خداجوئی وخداشناسی اساس ورکن تمامی اعتقادات واعمال است وانسان درهمه ی مواقع به خصوص درحج باید برمعرفت وشناخت خود نسبت به آفریدگار فزونی بخشد ویقین وایمان خود رابه یگانگی، قدرت، علم ، تقدس وربوبیت او مستحکم کند.
حکمت وفلسفه حج خداجوئی ومعرفت الله است ،یعنی حج گزاران باید درحج شناخت وعلم خود رادرباره صفات واسمای الهی زیاد کنند ،بادقت واندیشه دراعمال وارکان هرچه بیشتر با آیات ونشانه های او آشنا شوند.
انسان حج گزار چنان چه ازراه تعقل وتفکر براسرار ورموز تربیتی حج آشنا شود می تواند تحول باطنی دروجود خود به وجود آوردوحقیقت وجود خود رادریابد. اگرتوانست به این درجه نائل شود وحقیقت خود رادریابد آنگاه خواهد توانست به وجود معبود حقیقی خود وخالق هستی که همانا خداوند بزرگ می باشد پی ببرد. همانطور که پیامبر فرمودند : « من عَرَفَ نَفسَه فَقَد عَرَفَ ربُّه» هرکس خود راشناخت خدای خود راهم خواهد شناخت.(رضایی،۱۳۸۸،ص۱۹۸)
خداشناسی درعرفات
بعید نیست نام گزاری آن سرزمین به عرفات اشاره به این حقیقت باشد که این سرزمین که نخستین مراحل حج از آن شروع می شود،محیط بسیار آماده ای برای معرفت پروردگار وشناسایی ذات پاک اوست. همه یک شکل، همه یکنواخت، همه بیابان نشین، همه ازهیاهوی شهر ودنیای مادی و زرق وبرق آن فرارکرده وزیر آسمان نیلی ، درآن هوای آزادوپاک ازهرآلودگی گناه دریچه ای به جهان ماورای طبیعت گشوده می شود وتشنه عرفان پروردگار شده ، لحظه ای بازمزمه تسبیح عمومی خلقت هماهنگ می گردد.(جمعی از نویسندگان،۱۳۸۸،ص۲۳۳)
وقوف عرفات برای شناخت حقیقت وآشنایی باحق تعالی است و سرّ این که، (فضای عرفات ) برای این کار، اختیارشده ازاین جهت است که فضاهرچه بازترباشد جلوه حقیقت رابیشترنمایش می دهد.
درخبر است که رسول خدا(ص) ازجبرئیل خواست که اورابه صورت اصلی خودببیند. گفت: درکجا؟ حضرت فرمود: درابطح، عرض کرد: گنجایش مراندارد. حضرت فرمود: منا که دایره افق وسیع تراست.بازعرض کردگنجایش مراندارد. حضرت فرمود: درعرفات، جبرئیل گفت: می شود.
شاید این خبر رمزی باشدکه هرچه افق بازترباشد، برای صفحه آگهی بهتراست وعرصه ای ازوادی عرفات ، وسیع ترونزدیک تربه خانه کعبه وجودندارد. بنابراین دروقوف عرفات گویا « کلاس تکمیل شناسی حق» وطی نمودن مدارج عرفان ومعرفت می باشد، زیراکه این معرفت انگیزه واساس کلیه حرکات وشناخت هست. پس شناسایی حضرت آدم باحوا وشناسایی حضرت ابراهیم وظیفه خودرا قربانی فرزند ومناسک خودمقام ازپرتو همین شناخت حق می باشد. ونیزدرسایه همین شناخت بایدیکدیگررابشناسندو به حقوق وحوائج یکدیگرآشناگردند وسپس دشمنان حوزه اسلام راشناخته وظیفه خودرا ازهرجهت انجام دهند.(خداکرمی زنجانی،۱۳۷۵،ص۳۲۴)
در هر صورت عرفات “جمع” است ومنحصر به معرفت شیء خاص نمی گردد، هرچه معرفت هابیشتر شود نتایج بهتری حاصل خواهد شد وجامعه اسلامی هم تشنه معادف بسیار است تا با اندوختن آن ها، بتواند راه سخت ودشوار خود را به خوبی تشخیص داده ودر آن قدم بگزارد. یکی ازمعرفت ها ومهم ترین آن ها معرفت پروردگار است.(حسینی کشکوئیه،۱۳۷۲،ص۲۸۰)
ب)پرورش خوف و رجا
آیات واخبار در فضیلت خوف ورجا بسیاراست، اما دراین محال به بازگویی چندمورد ازآن اکتفا می کنیم:
دربیان فضیلت صفت خوف ،خداوند می فرمایند:« ولِمَن خافَ مَقامَ رَبّه جنّتان»هرکه ازپروردگارخود بترسد،برای اودوبهشت است. امام علی دراین باره می فرمایند: ازخدابترس، هرچنداندک.
درباره فضیلت صفت رجا امام محمدباقر(ع) می فرمایند: قسم به خدایی که غیراز اوخدایی نیست، هیچ بنده ای ظن نیکو به خدانمی دارد، مگراین که خدابه ظن اوبا اورفتارمی کند. پس نیکو کنید گمان خودرا به خداوبه سوی او رغبت نمایید. پیامبر اکرم نیز می فرمایند: نبایدهیچ یک ازشما بمیردمگر به حسن ظن به خدا.
همان گونه که ازاین سخنان وتأکیدها برمی آید، همه این سفارش هابه این دلیل است که این دوصفت حمیده، نقش اساسی درتربیت انسان هادارند وبرای هرانسان کمال جولازم است که این دوصفت رادر خود ایجاد وتقویت کند. البته این امرمستلزم شناخت حدود ومرزهایی است که برای کسب صفات خوف ورجا دراین تبیین شده است.(جمعی از نویسندگان،۱۳۸۸،ص۳۷۸)
*دوپیش فرض اساسی درباره صفات حمیده خوف ورجا وجود دارد:
_ اول این که هردو صفت خوف ورجا باید دروجود انسان نهادینه شود وجزو صفات ثابت وجودی او گردد. زیرا صرف وجود یکی ازاین صفات درانسان ویا عدم وجود آن هامانع ازعمل درست آدمی می شود واو را به بیراهه یأس وناامیدی (ازتوبه کردن ورحمت پروردگار) می کشاند.
_دوم این که برابری خوف ورجا دروجود آدمی شایسته تراست وکسی که راه کمال رابه درستی طی کرده باشد، باید برای ایجاد این ارزش دروجود خودبکوشد. وجود پیش فرض اول درمباحث تربیتی ،مسؤولان امر رابه این هدف کلی سوق می دهد که نظام تعلیم وتربیت باید به پرورش همه ابعاد وجودی انسان ازجمله ابعاد روحی وجسمی ،فردی واجتماعی، عقلی واخلاقی اهتمام ورزد وبرای آن هابرنامه ریزی کند. گفتنی است بی توجهی به هریک ازاین ابعاد مانع ازعملکرد صحیح انسان شده ،اورا به جهتی نامناسب سوق می دهد. زیرا رشد وتعالی همه ابعاد آدمی به یکدیگر وابسته اند وهمه آن ها دربه کمال رسیدن انسان نقش تعیین کننده دارند. همان گونه که روح انسان برای رشد وبالندگی خود نیازمند جسم سالم است وفرد درارتباط با اجتماع تکامل می یابد وعقل اگر درمسیر خود محک اخلاق رادارا نباشد به بیراهه مادی گرایی کشیده خواهد شد.
وجود پیش فرض دوم نیز به این دلیل اهمیت دارد که توجه به اعتدال گرایی ورعایت حدوسط درهرعملی ازجمله اهداف واولویت های نظام آموزش وپرورش در راستای برنامه ریزی های آموزشی را الزام آور می کند. همچنین ایجاد این صفت درفراگیران به منظور دست یابی به جامعه ای متعادل ازمهم ترین وظایف آموزش وپرورش است.(همان،ص۳۹۳)
رابطه خداوند بابندگان خویش ،رابطه ربّ ومربوب است که درآن مفهوم تربیت نهفته است. ازاین روی چنین رابطه ای می تواند الهام بخش روابط مربی ومتربی دربعدی محدودترباشد. زیرا اساس رابطه مربی ومتربی نیز برپایه تربیت است. در رابطه رب ومربوب تقویت صفت رجا دربندگان ازطریق صفات جلال پروردگار که مهم ترین آن هارحمت می باشد، صورت می گیرد. خداوند کسی است که رحمت اوبر غضبش پیشی گرفته است واساسً اصل وجود نیز برمبنای رحمت است. درمرحله بعدصفات جلال خداوند است که وقتی دررابطه بانفس واعمال بندگان قرارمی گیرد، صفت خوف رادر آنان تقوت می کند.این مظاهر جلال وجمال الهی در رابطه مربی ومتربی تداعی کننده دو رویکرداقتدارومحبت است. وجود این دورویکرددرفرآیند تربیت برای ایجاد ترس وامید درمتربیان ضروری می باشد.(همان،ص۳۹۴)
هدف ازایجاد صفات خوف ورجادر انسان هاآن است که این دوصفت همانند گازو ترمز که برای حرکت ماشین ضروری می باشند. برای حرکت آدمی به سوی کمال ضروری هستند وبا توجه به این که افراد چگونه راه کمال رابپیمایند به میزان شخصی ازاین صفات نیازمندند. کسانی هستند که در راه کمال خود بیشتر ازدیگران درخطر آلوده شدن به گناه قرار دارند. بنابراین چنین افرادی نیازمند خوف بیشتراز عذاب وخشم خداوند هستند تاکسانی که پاکی رابرگزیده اند وبرای حرکت خود نیازمند شوق وعشق به پروردگارمی باشند.
امیدبیش ازاندازه فرد را گستاخ وبیم بیش ازاندازه فرد را متوقف می سازد. پس مربی باید درهر فعل تربیتی برمدار اعتدال سیرکند ومتربی رادر اعتدال بیم وامید سیر دهد.
ازامام صادق(ع) روایت شده است که فرمودند: پدرم می فرمود: «إنّه لَیسَ مِن عَبدٍ مؤمنٍ إلّا وفی قَلبه نوران نور خیفه ونور رَجاء لَو وُزِنَ هذا لَم یَزِد علی هذا ولو وُزِنَ هذا لم یزد عَلَی هذا» هیچ بنده مؤمنی نیست مگرآن که دردلش دونور است ،نور بیم ونور امید. که اگراین وزن شود ازآن بیشتر نباشد واگرآن وزن شود ازاین بیشتر نباشد.
بهترین زمینه برای رشد وتعالی اعتدال بیم وامید است چنان که درخبری ازامیر المؤمنین آمده است: «خیرُالاعمالِ اِعتِدال الرَّجا والخوف» بهترین کارها اعتدال بیم وامید است.
خدای تبارک وتعالی آدمیان را درچنین زمینه ای به سوی کمال سیر میدهد چنان که درکتاب الهی کنارآیات عذاب آیات تشویق(امید) قرار داد شأن فرستاده گمراهی اش بشارت وانذار است.:« إنّا أرسلناک بالحقّ بشیراً ونذیرا» ما تورا به راستی نوید رسان وبیم دهنده فرستادیم.(همان،ص۴۰۱)
در حج،این کاملترین برنامه ی تربیتی اسلام،صفت حمیده ی خوف و رجا بیش از هرجای دیگری جلوه و نمود پیدا می کند.یکی از مناسک حج و عمره،سعی بین صفاو مروه است.صفاو مروه نام دو کوه در نزدیکی کعبه است؛تردّد بین آن دو کوه به معنای بودن در حالت ممدوح بین خوف و رجاء است.مؤمن همواره بین خوف و رجا به سر می برد،اگرچه شدّت و ضعف آن دو در مقاطع مختلف زندگی او،متفاوت است و این سرّ در سعی بین صفاو مروه جلوه گر است.
باید حاجی میان این دوقله ترس وامید ودوگردنه ی خوف ورجاء ، توازن وتعادل واستقامت خویش را نگاهبانی کندو رکودی دراو به یکسو پدید نیاید، وبرقله این خوف ورجاء دست هوس را از فراز دل خویش سرنگون سازد وبت ترس را ازبلندای قلبش به زیر آورد ودراین رهگذر خدای رابیابد.که نه درباره وجودش ترس همه جانبه را برای اوپدید می آورد ونه امیدی بی مرز و کران، بلکه او رابر آن می دارد که درنوسان میان دو سوی خوف و رجاء با کوششی آمیخته به شادابی و نگرانی مطبوعی،مساعی خود را به کار گیرد.(حجتی،۱۳۸۰،ص۹۳)
به فرموده امام سجاد(ع)معنای سعی این است که انسان از معصیت به اطاعت فرار میکند و فرار الی الله درسعی بین صفا ومروه به طور بارز ظهور می کند. هروله ودویدن بین صفا ومروه ازگناه به سوی طاعت وازغیر به حق دویدن است. بعد فرمودند: آیا می دانی معنای تردد بین دو کوه صفا ومروه چیست؟ یعنی خدایا من بین خوف ورجاء به سرمی برم، نه هدف محض دارم ونه رجاء محض. نه آن چنان است که فقط بترسم وهیچ امیدنداشته باشم ونه آن چنان که همه امیدباشد وهیچ ترس نباشد. این تردد بین صفا ومروه ،همان تردد بین خوف ورجاء است.آن گاه که روی به جانب صفا دارد سعی می کندخود راتصفیه نماید و وقتی به سوی مروه می رود سعی می کند مروت ومردانگی به دست آورد، چراکه مروه یادآورمروت ومردانگی است وصفا یادآورتصفیه و تهذیب روح.(جوادی آملی،۱۳۸۰،ص۷۰)
مولی محسن فیض کاشانی نیز می گویند: سعی میان صفا ومروه درمحوطه ی خانه کعبه شبیه آمد وشدپیاپی بنده ای به دربار پادشاه است، تا اخلاص خود رادر خدمت اظهارکند، باشد که موردعنایت ورحمت قرارگیرد، چه اومانند کسی است که به پادشاه وارد وسپس ازنزد اوخارج شده در حالی که نمی داند، پادشاه درباره اش چه فرمانی صادر خواهدکرد. آیا موردقبول سلطان قرارخواهدگرفت یارانده ومردود خواهدشد؟ از این روپیوسته به درگاه پادشاه رفت وآمد می کند وامیدوار است که اگردرنوبت نخست موردترحم قرارنگرفته ،درنوبت دوم مشمول رحمت قرار گیرد.(حجتی،۱۳۸۰،ص۱۳۳)
۴-۶-۲- آثار تربیتی حج از حیث ارتباط انسان با خود
الف) پرورش نیروی تفکر
انسان تربیت نشده ،درچنگال شهوات وامیال طبیعی خودگرفتاراست. برای اینکه ازچنگال تسلط شهوانی که جسم وجان، عقل وایمان ودنیا آخرت اورا تباه می کند ،نجات یابد، بایدنیروی عقل وتفکرخودراتقویت کند وراه تقویت عقل وتفکر نیزهمانند همه فضایل دیگراخلاقی مستلزم تمرین وممارست ومجاهدت است.
می توان گفت قوام ودوام زندگی انسان برروی زمین برفکراستواراست .هرچه فکرصحیح تروتمام ترباشد، زندگی بهترومستحکم تر خواهدبود وارزش زندگی مبتنی برارزش فکراست.
مولا امیرالمؤمنین(ع) می فرمایند: «نبّه بالتّفکرقلبک» (قلبت رابه وسیله تفکرواندیشیدن آگاه ومتنبه ساز.) وامام صادق(ع) فرموده اند: « أفضل العباده ادمان التّفکرفی الله وفی قدرته.» (بهترین عبادت همواره اندیشیدن درباره خداوند وقدرت اوست) وبدیهی است که منظور حضرت ازتفکر درباره خدا، تفکردرافعال بدیع وصنایع عجیب ونظم دستگاه آفرینش اوست تا ازآن جا به وجودش پی برد ومقصود ازاندیشیدن درقدرتش اندیشیدن درخلقت بشر ازمشتی خاک وروزی دادن همه افراد وامثال این هاست تا این نتیجه به دست آید که چنین قدرتی می تواند دوباره این بشر رازنده کند و ازآن ها حساب کشد ونیز مطابق آیه شریفه « ربّنا ما خلقت هذا باطلاً» بداند که خلقت این دستگاه عظیم جهان، یاوه وبیهوده نیست وبی منظور وبی هدف نمی باشد (ساعی،۱۳۷۹،صص۱۶۴-۱۶۱)
تفکر صحیح درعظمت خداوند آدمی رابه خشیت الهی واطاعت خدا وامی دارد واندیشیدن دروضع دنیا وفنای آن ولذّت های ناپایدارش انسان رابه پارسایی می کشاند وتفکر درسرانجام صالحان ونیکان انسان رابه پیروی ازآنان وامی دارد و اندیشه درسرانجام تباهکاران وبدکرداران موجب پرهیز کردن از کردارو رفتار ایشان می شود. اندیشیدن درعیب های نفس وآفات آن ،آدمی رابه اصلاح خود برمی انگیزد وتفکردر اسرار عبادات وهدف های آن سبب می شود که در راه به جا آوردن درست وکامل آن هاتلاش نماید وفکرکردن دردرجات والای آخرت ،انسان رابه تحصیل آن هاوا می دارد واندیشیدن دراحکام ومسائل شرعی آدمی را به عمل کردن به آن هامی خواند وتفکر دراخلاق نیکو وخوبی های پسندیده انسان رابه کسب آن هاتشویق می کند واندیشه دراخلاق زشت وخوی های ناپسند انسان رابه پرهیز ازآن هامی خواند وخلاصه آن که هیچ چیز چون تفکر راه سعادت این جهان وآن جهان را برانسان نمی گشاید.(شرفی،۱۳۸۳،ص۱۹۹)
امام رضا(ع) فرمودند: «لیس العباده کثره الصّلوه والصّوم ،إنّما العباده التّفکر فی امرالله عزّ وجلّ؛ عبادت به نمازو روزه بسیار نیست، بلکه عبادت کامل تفکر واندیشیدن درامر خدای عزّوجل است.»(ساعی،۱۳۸۹،ص۱۶۴)
_ حج وتمامی مناسک آن به خصوص عرفات ومشعر فضای مناسبی است به منظور رشد وپرورش تفکر وتعالی دادن آن درجهت اهداف عالیه اسلام. حاجی به صحرای عرفات وارد می شود وبه گذشته خود می نگرد وبه تمامی پستی وبلندی های زندگی خود وانتخاب هایی که درپیش روداشته است وتصمیماتی که اتخاذ کرده است ،تصمیماتی که گاه موجب افول اوشده است وگاه رشد او.به عهد فراموش شده خویش به پروردگار می اندیشد واینکه هرگز شیطان را اطاعت نکند…. واینکه چقدر وتا چه اندازه به عهد خود وفادار بوده است. به صفات خداوند می اندیشد وبه قدرت او ورحمانیت و رحیمیت او. به توانایی او در آقرینش فطرت انسان واینکه همواره خداوند درپی آن است که انسان رابه فطرت راستین خود بازگرداند.
_ وقوف درعرفات رانباید رکودی درادامه مراسم حج پنداشت. این وقوف گویا بدین منظور که مبدأ دو وقوف دیگر است لازم به نظر می رسد تا حاجیان درخود بیندیشند وفکرخود رادر اوضاع گذشته خویش به کار اندازند، گذشته ای که سرشار از تجارت ونتایج و بازدهی های مرغوب ویا نامرغوب بوده، پیشینه احوال خود را ازنظر بگذرانند ومحصول مساعی وتحرکهای پیشین خودرا از نظر بازدهی ارزیابی کنند که به چه ارمغانی برای انسانیت آنان بارور گردید، آیا درمبادله کالای عمرخویش، متاعی را برای کمال خویش دریافت کردند که دراین مبادله وسوداگری زیان دیدند ویا نفعی عاید خود ساختند؟ واز این رهگذر بتوانند آینده ای بهتر رابرای زندگانی خود برنامه ریزی کنند، وشناختی بهینه تر ازگذشته درباره خویشتن به هم رسانند، درهمین پایگاه همواره به یاد خدا باشند تا خدا درآینده آنها را از یاد نبرد. اگر درگذشته چون به یاد خدانبوده اند وتا حالا خویشتن را به دست فراموش سپردند هم اکنون به مدد یادکردن خدا، خویشتن را بازشناسند. بنابراین چنین وقوفی سرشار ازپویایی درتفکرواندیشه است که اگر درست انجام گیرد به تحرکی بس شگرف در زندگانی بارور می گردد که به خودسازی وبازسازی بناء شخصیت انسانی او می انجامد وتحرکی کارساز را درآینده برای حاجی می آفریند ونقشه پردازی شیطان را _ که درگذشته فرصت عمراو رادر کوشش های ویرانگر سوق می داد_ آن رابا تفکر ودرنگ های اندیشمندانه خویش از این پس خنثی می سازد. بنابراین چنین وقوفی را باید تحرکی درخور وجنبش وتلاش درمعماری ومهندسی ونقشه کشی برای بازسازی ویا تأسیس بناء شخصیت تلقی کرد تا سامانی دیگر دروجود او پدید آمده وآتیه عمر خود رادرمسیری راهبری کند که از والایی مقام ومنزلتش درپیشگاه خدا ومردم سربرآورد. ازطریق چنین وقوفی است که انسان ها می توانند گام های بلند وسریع درسوی خدا بردارند، خدای مهربان راشناسایی کنند ودرباره دوستان ودشمنان خود معرفتی به هم رسانند.(حجّتی،۱۳۸۰،ص۹۹)
_ عبدالله شبّردرکتاب الاخلاق گفته است: چون درآن لحظات تفکروارزیابی به آن سرزمین عرفان وآگاهی رسیدی وآن ازدحام خلق وسروصدارا دریافتی ومشاهده کردی که افرادمختلف بامعیّت ها ونژادهای گوناگون ازبزرگان وپیشوایان خودپیروی کرده وبه دستورآن هادرآن جاسلوک می کنند. به یادآن روزباش که قرآن کریم درباره اش می فرماید:« یوم ندعوا کلّ اُناس بإمامهم»هرگروهی رابه نام پیشوای خودصدامی زنیم.(سحاب،۱۳۵۸،ص۱۲۵)
منظور ازوقوف رکود ودرجازدن نیست ، وقوف دراین جا مقدمه تحرک ونشاط است. درنگ درمورد گذشته وتفکر پیرامون آینده است تا از تجارب گذشته استفاده ودرآینده بهتر ترسیم شود ونتایج وقوف دراین جابیشتروارزنده ترازبسیاری ازحرکت های ظاهری است ومنشأ تحولات فراوان است.(حسینی کشکوئیه،۱۳۷۲،ص۲۹۸)
ب)خود شناسی
در روایات اسلامی به شناخت نفس توصیه فراوان شده است وآن راسودمندترین معارف ،طریق خداشناسی ،نشانه کمال عقل ،بالاترین حکمت ونردبان صعودخوانده وجهل به خویش رابدترین نوع جهل ،خودفراموشی، خدافراموشی، گمراهی، تباهی ونادانی نسبت به هرچیز دانسته اند.
امام علی می فرمایند: «افضل الحِکمه مَعرِفه الانسان نفسه »ونیز می فرمایند: « من عَرَف نفسه فقد انتَهی اِلی غایه کل معرفه وعلم» ونیز :«عجبت لِمَن یَجهَل نفسَه کیف یعرف ربّه » و« مَن لَم یعرف نفسَه بعدَعَن سَبیل النَّجاه وخَبِطَ فی الضَّلال والجِهالات»(رهبر و رحیمیان،۱۳۷۸،ص۱۶)

خانم «بهجت صدر» که تا آخرین روزهای زندگی فروغ، یکی از نزدیکترین دوستان او بود، در هنرستان، معلم نقاشی اش بود. فروغ مدتی نیز نزد «پتگر» نقاش معروف فنون نقاشی را آموخت. لیکن بزودی از نقاشی مدرسه ای دور شد و به جوهر نقاشی روزگار ما دست یافت. نقاشی را خیلی خوب وراحت می فهمید وحس می کرد. رنگ را بسیار خوب می شناخت و مخصوصا در طراحی چیره دست بود. رنگ وبوم خرید و دو تابلو رنگ وروغن کشید که یکی از آنها پرتره ای است از «حسین» کودک یک مادر جذامی که فروغ او را از تبریز به همراه خویش آورده بود و بزرگش می کرد.
خیلی زود ازدواج کرد وخیلی زود از همسرش جدا شد. محیط بیداد آلوده خانه شوهر برایش قفس بود و فروغ تاب قفس ومحبس را نداشت. از ازدواج خود پسری بنام «کامیار» داشت که اورا از دیدار مادرش محروم ساخته بودند و مادرش را از دیدار وی. فروغ سخت نگران داوری پسرش درباره خودش بود. همیشه می گفت:"کامی یک روز بزرگ خواهد شد ومرا چنان که هستم خواهد شناخت، نه آنطور که درباره من به او تلقین می کنند و معصومیت او را تفتیش های بیمارانه خود آلوده می سازند".

و شاید مرگش، پسرش را وادار کند که در داوری عادلانه و مستقل خود درباره مادر خویش شتاب کند.
سیزده، چهارده ساله بود که شعر گفتن را آغاز کرد. غزل می گفت: خودش در مصاحبه ای گفته است:"وقتی سیزده یا چهارده ساله بودم، خیلی غزل می ساختم. وهیچ وقت هم آنها را چاپ نکردم. وقتی غزل را نگاه می کنم با وجود اینکه از حالت کلی آن خوشم می آید بخودم می گویم:-خوب خانم، کمپلکس غزلسرائی آخر ترا هم گرفت".
هفده ساله بود که نخستین مجموعه اشعار خویش را به نام «اسیر» چاپ کرد. (سال ۱۳۳۱) این کتاب سه سال بعد دوباره چاپ شد. بیست و یک ساله بود که دومین مجموعه اشعارش با نام «دیوار» چاپ شد.اینک فروغ زنی بود تنها، آری تنها، در برابر مردمانی که کمین کرده بودند تا با باختن بر فروغ خود را به شهرتی برسانند…سالهایی که هنوزازآزادی زن حرفی در میان نبود، لیکن فروغ بیست و یک ساله در برابرهمه ناسزاها و طعن و لعن ها چنان رفتار کرد که در خور زنی آزاد وآزاده است. گاهی تا اوج ناامیدی سفر می کند. لیکن دیگر درباره امید و شهامت درونی و ذاتی خویش را باز می یافت. بر سر پای خویش می ایستاد. تمسخرکنندگان خویش را به استهزا می نگریست و باز شعر می نوشت و باز شعر می گفت.
در سال ۱۳۳۶ هنگامی که بیست و دو سال بیشتر نداشت، سومین مجموعه اشعار خویش را به نام «عصیان» منتشر ساخت. اینک پای در راهی گذاشته بود که دیگر بازگشتی نداشت. می بایست پیش می رفت، زیرا تقدیر هنری، او را به سوی خویش فرا می خواند.
در شهریور ۱۳۳۷ هنگامی که بیست وسه سال داشت، به کارهای سینمائی نزدیک شد، و هنر وسینما در زندگی او جایی گرامی یافت. در زمانی بس کوتاه بر تکنیک سینما مسلط شد. کار هنری برایش تفنن و سرگرمی نبود، بلکه در کار خویش بسیار کوشنده و کوشا بود. در کار نه تنها صمیمیت، بلکه نظم و انظباطی کم نظیر داشت. به مطالعه اهمیت می داد و مدام کتاب می خواند. خودش در مصاحبه ای گفته بود:"من سی ساله هستم و سی سالگی برای زن سن کمال است، اما محتوی شعر من سی ساله نیست. جوانتر است. این بزرگترین عیب است در کتاب من. باید با آگاهی و شعور زندگی کرد. من مغشوش بودم. تربیت فکری از روی یک اصول صحیح نداشتم. همینطور پراکنده خوانده ام و تکه تکه زندگی کرده ام، و نتیجه اش این است که دیر بیدار شده ام …"(جلالی :۱۳۷۷ ،۴۱ ،۱۰ )
در سال ۱۳۳۸ برای نخستین بار به انگلستان سفر کرد تا در مانور تشکیلاتی تهیه فیلم بررسی و مطالعه کند. وقتی از سفر بازگشت نخستین کوششهای خویش را برای فیلمبرداری آغاز کرد، و برای تهیه مقدمات ساختن چند فیلم مستند بکار پرداخت و سفری نیز به خوزستان رفت.
در سال ۱۳۳۹ موسسه فیلم ملی کانادا از «گلستان فیلم» خواست که درباره مراسم خواستگاری در ایران فیلم کوتاهی بسازد. فروغ در این فیلم بازی کرد و خود در تهیه آن بس یاری نمود.
در سال ۱۳۴۰ قسمت دوم فیلم زیبای «آب و گرما» را در گلستان فیلم تهیه کرد و در این قسمت فیلم، گرمای گیج محیط انسانی – صنعتی آبادان، ونه محیط جغرافیایی آن، با چه قدرتی بیان شده است. در همین سال (۱۳۴۰) در تهیه صدای فیلم «موج و مرجان وخارا» گلستان را یاری کرد. آنگاه برای دومین بار به انگلستان رفت تا درمورد تهیه فیلم مطالعه کند. وقتی از سفر بازگشت شخصا برای صفحه نیازمندیهای روزنامه کیهان یک فیلم یک دقیقه ای ساخت که در نوع خود اثری شایسته تحسین بود.
بهار سال ۱۳۴۱ به تبریز سفر کرد تا در مورد تهیه یک فیلم درباره جذام و جذامیها مطالعه کند. تابستان همان سال در تهیه فیلم «دریا» گلستان را یاری کرد و خود نیز در این فیلم بازی کرد. این فیلم را «گلستان» از روی داستان «چرا دریا طوفانی شده بود؟» نوشته «صادق چوبک» می ساخت که متاسفانه ناتمام ماند.. در پاییز همان سال فروغ همراه سه تن دیگربه تبریز رفت و دوازده روز آنجا ماند و فیلم «خانه سیاه است» را از زندگی جذامیها ساخت. برای ساختن این فیلم از هیچ کوششی دریغ نکرد.
در همان سال ۱۳۴۱ فیلم مستندی برای موسسه «کیهان» ساخت که تم اصلی آن نشان دادن این مسئله بود که یک روزنامه چطور تهیه می شود.
وآنگاه فروغ، شاعر و هنرمند وجوینده خستگی ناپذیر، به تئاتر روی آورد. در پائیز سال ۱۳۴۲ در نمایشنامه «شش شخصیت در جستجوی نویسنده» اثر «پیراندللو» نویسنده مشهور ایتالیایی بازی کرد، این نمایشنامه را «پری صابری» کارگردانی می کرد. در همان دوران کتاب «اسیر» او برای سومین بار چاپ شد. در زمستان ۴۲ فیلم «خانه سیاه است» از فستیوال «اوبرهاوزن» جایزه بهترین فیلم مستند را بدست آورد، افتخاری بزرگ بود برای یک زن ایرانی. لیکن فروغ در جستجوی افتخارات رسمی نبود و خود در مصاحبه ای درباره این جایزه گفت:
“این جایزه برایم بی تفاوت بود. من لذتی را که باید می بردم از کار برده بودم، ممکن است یک عروسک هم به من بدهند. عروسک چهمعنی دارد؟ جایزه هم عروسک است…"(همان)
در زمستان ۱۳۴۳ چهارمین مجموعه شعر فروغ فرخزاد با نام «تولدی دیگر» چاپ شد، واین خود شاعر بود که براستی دیگر باره تولد می یافت در هیأت یک شاعر جهانی که شعرش از مرزهای بومی سرزمین خویش و زبان مادری خویش گذشته است. «تولدی دیگر» حادثه ای فراموش ناشدنی بود در تاریخ شعر معاصر ما و در تاریخ ادبیات ما. خود فروغ این کتاب را بیشتر از کتابهای دیگرش دوست می داشت. وی درباره این کتاب می گوید:"من همیشه به آخرین شعرم بیشتر از هر شعر دیگرم اعتقاد پیدا می کنم. دوره این اعتقاد هم خیلی کوتاه است. بعد زده می شوم و همه چیز به نظرم ساده لوحانه می آید. من از کتاب «تولدی دیگر» ماه ها است که جدا شده ام. با این وجود فکر می کنم که از آخرین قسمت شعر «تولدی دیگر» می شود شروع کرد…”
و آخرین قسمت شعر تولدی دیگر که آخرین شعر این کتاب نیز هست اینچنین است:
من
پری کوچک غمگینی را
می شناسم که در اقیانوسی مسکن دارد
و دلش را در یک نی لبک چوبین
می نوازد آرام، آرام
پری کوچک غمگینی
که شب از یک بوسه می میرد
وسحرگاه از یک بوسه به دنیا خواهد آمد
در بهار ۱۳۴۳ فروغ، در اتمام فیلم «خشت و آینه» اثر ابراهیم گلستان او را یاری کرد. تابستان همان سال به آلمان وایتالیا و فرانسه سفر کرد. فروغ زبان ایتالیائی و آلمانی را طی اقامت چند ماهه خود در اولین سفرش به این دو کشور – که در سال ۱۳۳۶ بود- فرا گرفته بود و این دو زبان را به خوبی حرف می زد.زبان فرانسه را هم بقدر احتیاج حرف می زد، ولی با تحصیل مرتب و متودیک زبان انگلیس در چهار سال اخیر، این زبان را، هم در حرف زدن و هم در نوشتن و ترجمه کردن، خوب فرا گرفته بود.
در تابستان ۱۳۴۳ «برگزیده اشعار» او چاپ شد. در سال ۱۳۴۴ سازمان یونسکو یک فیلم نیم ساعته از زندگی فروغ تهیه کرد، به پاس شعر و هنر او که اینک در یک سطح جهانی قرار گرفته بود. در همان سال «برناردو-برتولوجی» یکی از کارگردانهای موج نو ایتالیا نیز به تهران آمد و یک فیلم یک ربع ساعته از زندگی فروغ ساخت.
در سال ۱۳۴۵ فروغ یک بار دیگر به ایتالیا سفر کرد و در دومین فستیوال فیلم «مولف» در شهر «پزارو» شرکت نمود. درهمین سال از کشور سوئد به او پیشنهاد کردند که برای ساخت فیلم سفری به آنجا داشته باشد که با موافقت وی انجام گرفت. در همین سال از چهار کشور آلمان، سوئد، انگلستان و فرانسه به فروغ پیشنهاد شد که اجازه دهد اشعارش راترجمه و چاپ کنند…(هفته نامه زن روز -۱۶ اسفند ۱۳۴۵. به نقل از دکتر جلالی)
فروغ با پشت سر گذاشتن دوران عصیان، اکنون زنی سی ساله است. آن روزهای دل سپردن به دلبستگی و دیوانه وار دوست داشتن اکنون سپری شده است و او زنی تنهاست.
آن روزها رفتند
آن روزها مثل نباتاتی که در خورشید می پوسند
از تابش خورشید، پوسیدند
و گم شدند آن کوچه های گیج از عطر اقاقی ها
در ازدحام پرهیاهوی خیابانهای بی برگشت
و دختری که گونه هایش را
با برگهای شمعدانی رنگ می زد، آه
اکنون زنی تنهاست «آن روزها»
آن روزها رفته اند واو مانده است و تنهایی
و این منم
زنی تنها
در آستانه فصلی سرد
در ابتدای درک هستی آلوده زمین
وناتوانی این دستهای سیمانی
«ایمان بیاوریم…»
وسرانجام در آستانه سی دوساله شدن می اندیشید:"خوشحا لم که موهایم سفید شده و پیشانیم خط افتاده و میان ابروهایم دو تا چین بزرگ در پوستم نشسته ام.خوشحالم که دیگر خیالباف و رویایی نیستم. دیگر نزدیک است که سی و دو سالم بشود، هرچند سی دوساله شدن یعنی سی و دو سال از سهم زندگی را پشت سر گذاشتن و به پایان رساندن. اما در عوض خودم را پیدا کرده ام."(جلالی:۱۳۷۷،۶۲)
اما احساس تنهایی و بیهودگی جان او را پر می کند، پس رجعت می کند به خاطرات زندگی لبریزاز نعل های خوشبختی
و سرود ظرفهای مسین، آنگاه به پیشرفت نیندیشیدن و به نومیدی خود معتاد گشتن که هر دم فرو رفتن را در یاد او زنده می کند:
کدام قله، کدام اوج؟
مرا پناه دهید ای اجاقهای پرآتش- ای نعل های خوشبختی
و ای سرود ظرفهای مسین در سیاهکاری مطبخ

بین المللی به مجمع عمومی جهت تصویب، فعالیت می کند. سایر نهادهای ملل متحد همچون شورای حقوق بشر ^[۲۳] و کنفرانس خلع سلاح ^[۲۴] نیز در تدوین اسناد حقوق بین الملل در حوزه تخصصی خود نقش مهمی ایفا می کنند ؛ که نمونه های ارائه شده فوق از آن دسته هستند.
نفس هنجارهای شبه حقوقی ^[۲۵] و رویه های ایجاد شده در تصمیم گیری ها به ویژه اعلامیه ها و قطعنامه های مجمع عمومی ملل متحد صورت دیگری از تاثیر دیپلماسی چندجانبه بر حقوق بین الملل است. حتی ساده ترین قطعنامه های مجمع عمومی نوعی سند حقوقی به شمار می آیند ؛ و در روند هنجارسازی و تبدیل شدن به یک عرف حقوق بین الملل یا تدوین یک سند الزام آور حقوقی در قالب کنوانسیون بسیار تاثیرگذار است. تقریباً هیچ یک از قطعنامه های مجمع عمومی فاقد بار حقوقی و هنجارسازی نیست ؛ و کمترین بار حقوقی آنها نمایان ساختن اجماع نظر حقوقی دولت ها یعنی بازیگران اصلی صحنه حقوق بین الملل در یک حوزه خاص از امور بین المللی است ؛ که در صورت تکرار و عدم مخالفت عمده می تواند نقش عنصر معنوی در شکل گیری مقررات عرفی حقوق بین الملل را ایفا نماید. از سوی دیگر، تصویب یک عبارت یا متن توسط یک نهاد چندجانبه، زمینه را برای تصویب مجدد آن متن، به عنوان متن مورد توافق قبلی، در اجلاس های بعدی آن نهاد و یا حتی نهادهای دیگر فراهم می نماید ؛ و از این رهگذر نیز به شکل گیری مقررات عرفی کمک می کند.

اگر چه منشور ملل متحد، مجمع عمومی را به عنوان نهاد دارای مسئولیت مستقیم جهت توسعه تدریجی حقوق بین الملل مورد شناسایی قرار داده است، اما دیگر نهادهای چندجانبه در درون و خارج از نظام ملل متحد نیز به ایفای نقش در اشکال مختلف در توسعه حقوق بین الملل می پردازند. هر یک از ارکان ملل متحد به نحوی در ایفای نقش قانون گذاری گام برداشته اند ؛ که نتیجه آن هنجارسازی و حتی ایجاد مقررات الزام آور در حوزه های مختلف بوده است. برای نمونه، تصمیمات اتخاذ شده در مجموعه شورای اقتصادی و اجتماعی نقش موثری در تدوین هنجارهای اجتماعی و اقتصادی بین المللی به ویژه در حوزه های زیست محیطی، اشتغال، سرمایه گذاری، مهاجرت و پناهندگی، حقوق بشر و مسائل انساندوستانه داشته است.
هنجارها و حتی مقررات بین المللی در حوزه صلح و امنیت جهانی که الزاماً بر مبنای انصاف و عدالت و حتی موازین حقوق بین الملل نیستند و بیشتر بیانگر وضعیت قدرت در جامعه بین المللی می باشند توسط تعداد فزاینده ای از قطعنامه های شورای امنیت شکل حقوقی و قانونی یافته اند. شورای امنیت طی دهه های اخیر علاوه بر ایجاد هنجارهای عمومی جهانی در زمینه صلح و امنیت بین المللی، اقدام به قانون گذاری صریح و مستقیم نموده است. این هنجارها یا براساس رویه کاری شورای امنیت ایجاد گردیده اند و یا درمواردی همچون قطعنامه ۱۳۷۳ شورای امنیت (در زمینه مبارزه با تروریسم) یا قطعنامه ۱۵۴۰ (در حوزه تروریسم و سلاح های کشتار جمعی )، قانون گذاری بین المللی مستقیماً توسط شورای امنیت صورت گرفته است ؛ و دولت های عضو ملل متحد بدون برخورداری از امکان مشارکت در مذاکره و حتی طی کردن فرایند تصویب داخلی، متعهد به اجرای مقررات مندرج در آنها شده اند. این اقدام شورای امنیت با نگرانی هایی از سوی جامعه جهانی به دلیل فراتر رفتن شورا از حیطه اختیارات خود همراه بوده است. با وجود این، تصمیم گیری های شورای امنیت در قطعنامه های متعدد مبارزه با تروریسم وظایفی فراتر از کنوانسیون های بین المللی برعهده کشورها گذاشته است ؛ که بر مبنای ماده ۲۵ منشور ملل متحد موظف به اجرای آنها هستند. نتیجه حاصل از قانون گذاری شورای امنیت – صرف نظر از مشروعیت یا عدم مشروعیت اقدام شورا در تدوین قانون به هیچ وجه قابل نادیده گرفتن نیست.
سایر نهادهای دیپلماسی چندجانبه نیز در عرصه صلاحیت خود اقدام به ایجاد هنجار و قانون می نمایند. از آنجا که هنجارسازی در سطح بین المللی یک امر چندجانبه به شمار می آید، هنجارسازی و قانون گذاری به طور طبیعی در داخل نهادهای چندجانبه صورت می گیرد. نهادهای تخصصی در حوزه ویژه و تخصصی خود دائماً در حال ایجاد قوانین و مقرراتی هستند، که اثرات قابل ملاحظه ای بر روابط بین الملل و رفتار در حوزه تخصصی مربوط، از مبارزه با بیماری های واگیردار تا هوانوردی و مسائل تخصصی مرتبط با مخابرات دارد. این نوع قانون گذاری، بدون اطلاق عنوان یاد شده و معمولاً در حوزه مربوط به ایجاد مقررات و روش های اجرایی صورت می گیرد. (ظریف و سجادپور، ۱۳۹۱ ،۱۷۵ – ۱۷۱ ).
روند رسمی تدوین کنوانسیون ها و مقررات بین الملل در حوزه های پر تنش سیاسی، اقتصادی، امنیت و انسانی به عنوان یک اقدام در جهت تولید مقررات جدید حاکم بر رفتار بین المللی کشورها و حتی رفتار داخلی انها توسط نهادهای بین المللی، روندی دقیق و طولانی است؛ و دولت های مختلف با دقت فراوان عبارات و واژه ها را مورد مداقه و مذاکره قرار می دهند. اما حتی در مواقعی که نهادهای بین المللی و چندجانبه به طور رسمی در حال قانون گذاری نیستند، اقدامات و تصمیمات آنها همواره تاثیر بسزایی بر شکل گیری قوانین بین المللی دارد. حتی در زمانی که قطعنامه های مجمع عمومی و سایر نهادهای بین المللی ادعای تدوین حقوق بین الملل را ندارند – از طریق بیان دیدگاه دولت ها مبتنی بر این که چه رفتاری براساس هنجار پذیرفته شده بین المللی صورت گرفته و چه رفتاری برخلاف آن – در حال قانون گذاری طولانی مدت و غیر مستقیم هستند. به همین دلیل، دولت ها اصرار دارند تا در صورت مخالفت با یک هنجار تدوین شده توسط قطعنامه ای در مجمع عمومی یا کنفرانس بین المللی، اعلام تحفظ کنند؛ چرا که استفاده از حق تحفظ تا حدودی مانع از شکل گیری اجماع جهانی در حمایت از یک هنجار جدید
بین المللی لااقل در ارتباط با دولت مربوطه می شود. علت اصلی استفاده گسترده و روزمره از حق تحفظ در نهادهای چند جانبه توسط قدرت های بزرگ و کوچک در برابر قطعنامه هایی که به هیچ شکلی ادعای قانون گذاری ندارند، نگرانی این دولتها از آن است که سکوت آنها به منزله اعلام رضایت نسبت به شکل گیری یک هنجار بین المللی قلمداد شده و نهایتاً عنصر معنوی یک قاعده عرفی شکل بگیرد. استفاده گسترده از حق تحفظ شاید بهترین دلیل برای نقش قانونگذاری غیر مستقیم نهادهای چند جانبه توسط قطعنامه هایی باشد که الزاماً عنوان قانونگذاری به آنها اطلاق نمی گردد.
روش دیگری که دیپلماسی چند جانبه به واسطه آن بر قانونگذاری در سطح بین المللی و نیز تدوین و تکمیل حقوق بین الملل تاثیر می گذارد، ایجاد رویه های حقوقی از طریق ساز و کارهای حل و فصل اختلافات و محاکم بین المللی است. تصمیمات دیوان های داوری، دیوان بین المللی دادگستری^[۲۶]، دیوان بین المللی کیفری و دادگاه های تاسیس شده توسط شورای امنیت در توسعه حقوق بین الملل و تبیین مقررات عرفی حقوق بین الملل انکار ناپذیر است. در زمینه حقوق بشر دوستانه و مسئولیت کیفری، آرا و تصمیمات دادگاه های تاسیس شده توسط شورای امنیت جهت مجازات جنایت های صورت گرفته در رواندا و یوگسلاوی سابق از اثرات حقوقی قابل توجهی بر موازین حقوق بین الملل بشر دوستانه برخوردار بوده اند.
مجموعه گسترده ای از ساز و کارهای چند جانبه برای نظارت بر توافق های بین المللی از خلع سلاح تا حقوق بشر توسط نهادهای چند جانبه به ویژه توسط کنوانسیون ها و معاهدات بین المللی شکل گرفته اند. این ساز و کارها با عملکرد، تصمیمات و دیدگاه های خود نقش فعالی در جهت تبیین و تفسیر مقررات و نیز تولید قواعد و آیین کارهای جدید برای رعایت مقررات موجود بین المللی دارند. در حوزه حقوق بشر، یکی از وظایف رسمی کمیته های ناظر بر اجرای میثاق ها و کنوانسیون های متعدد مرتبط با حقوق بشر، تفسیر حقوقی مقررات سند مربوطه است؛ که خود نقش موثری در تفسیر این اسناد و نیز قانون گذاری ضمنی و تدریجی دارد. گزارش های جلسات کمیته حقوق بشر، کمیته رفع تبعیض نژادی، کمیته حقوق کوک یا کمیته منع شکنجه که به ترتیب برای نظارت بر اجرای میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی، کنوانسیون منع هرگونه نژاد پرستی، کنوانسیون حقوق کودک و کنوانسیون منع شکنجه و رفتارهای ظالمانه، غیرا نسانی و توهین آمیز ایجاد شده اند، مملو از نظرات حقوقی این ساز و کارهاست؛ که بدون توجه به آنها فهم معانی و حوزه شمول مقررات اسناد بین المللی مربوط به هر کمیته، ناممکن و حتی گمراه کننده است.
سایر نهادهای نظارتی به ویژه در حوزه سلاح های کشتار جمعی – که حتی وظیفه رسمی قانون گذاری یا تفسیر مفاد قراردادهای خود را ندارند – نیز با عملکرد و تصمیم گیری های خود نقش برجسته ای در توسعه حقوق بین الملل در حوزه ویژه کاری خود ایفا می نمایند. در این رابطه، حتی برخی تصمیم گیریهای آنها همچون ترتیبات اضافی در مورد پادمان هسته ای که توسط شورای حکام آژانس بین المللی انرژی اتمی به تصویب رسیده، پس از یک دوره رعایت طولانی توسط تعداد کثیری از اعضا از دیدگاه آژانس بین المللی انرژی اتمی جنبه الزام آور عرغی برای کلیه اعضا یافته اند (محمدشاهی، ۱۳۸۸).
۲-۶-وظایف و کارکردهای نهادهای چند جانبه
نهادهای چندجانبه در اشکال مختلفی همچون کنفرانس های چند جانبه و یا سازمان های بین المللی قابل شناسایی هستند. در کنار نهادهای دیپلماسی چند جانبه همچون سازمان ملل متحد، سازمان همکاری اسلامی، جنبش عدم تعهد، اتحادیه اروپا و اتحادیه افریقا که دارای وظایف عمومی هستند، نهادهای چندجانبه دیگری نیز با وظایف و دستورالعمل مشخص در یک حوزه معین از روابط چند جانبه تشکیل شده اند. این نهادها شامل برنامه ها و کارگزاری های متعدد و متنوع تخصصی ملل متحد، همچون صندوق عمران ملل متحد^[۲۷]، صمدوق کودکان ملل متحد (یونیسف)^[۲۸]، سازمان بهداشت جهانی^[۲۹]، سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو)^[۳۰]، و سازمان بین المللی کار^[۳۱]، و سازمان های منطقه ای همچون ناتو، سازمان همکاری اقتصادی (اکو)، بانک توسعه آسیایی^[۳۲] و سازمان همکاری شانگهای می گردد. تعداد و قدمت تاریخی برخی از این نهادها به مراتب بیشتر از نهادهایی است که برای پیگیری وظایف عمومی شکل گرفته اند.
علی رغم تاثیر مداوم نگرانی های سیاسی، اقتصادی، امنیتی و فرهنگی بر اذهان و رفتار شرکت کنندگان و کنشگران در نهادهای چندجانبه، تمامی مباحث در چنین نهادهایی باید در چهارچوب اهداف و وظایف مشخص و از پیش توافق شده میان شرکت کنندگان مطرح شود. توجه به محدوده وظایف از پیش توافق شده یک نهاد چند جانبه امکان ارزیابی صحیح عملکرد آن نهاد را برای تحلیلگران و کنشگران فراهم می نماید، تا توقعات خود را در محدوده حوزه وظایف هر نهاد تنظیم نمایند. فراتر رفتن از محدوده وظایف از پیش توافق شده در یک نهاد چند جانبه معمولاً مورد مخالفت یک یا چند عضو قرار گرفته و بی نتیجه می ماند. لذا توقع و یا تلاش برای اقدام در خارج از حوزه وظایف یک نهاد نه تنها باعث دلسردی بازیگر و تحلیلگر از یک نهاد چند جانبه می گردد، بلکه امکان استفاده از آن نهاد در حوزه های مورد توافق را نیز تقلیل می دهد.
وظایف نهادهای چندجانبه عوماً در سندی که مورد توافق اعضای آن نهاد قرار گرفته است منعکس می شود؛ که چارچوبهای کلی در مورد حدود اختیارات و وظایف آن نهاد و همچنین روش تصمیم گیری در آن را مشخص می سازد. این اسناد در تمامی مراحل کار یک نهاد چندجانبه به عنوان مراجع اصلی و فصل الخطاب مباحث در آنها نهاد محسوب می شود. منشور ملل متحد معتبرترین و معروفترین سند از این نوع است؛ که نه تنها روابط میان اعضا در سازمان ملل متحد را سامان می دهد، بلکه به عنوان چارچوبی برای روابط بین المللی، و مبنایی غیر قابل نقض در حقوق بین الملل به شمار می آید؛ که حتی در اسناد تاسیسی سایر نهادهای بین المللی که پس از سازمان ملل متحد ایجاد شده اند نیز به عنوان سند و مرجع اصلی مورد تاکید قرار می گیرد. سایر نهادهای چندجانبه نیز بر اسنادی مشابه و با عناوین متفاوت همچون میثاق، منشور، اساسنامه و کنوانسیون پایه گذاری شده اند؛ که وظایف و حدود اختیارات و نحوه ارتباط میان بازیگران در آن نهاد را به صورت ریز یا کلی مشخص می کنند.
برخی نهادها نیز براساس تصمیم گیری سازمان های بین المللی موجود ایجاد شده اند؛ و اسناد تاسیسی آنها همان تصمیمات و قطعنامه های سایر سازمان های بین المللی به ویژه مجمع عمومی ملل متحد است. به عنوان مثال، سند تاسیسی شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد که در سال ۲۰۰۶ (۱۳۸۵) تاسیس شد، قطعنامه شماره ۲۵۱ شصتمین مجمع عمومی بود؛ که وظایف و چارچوب کاری این شورا را در سطح کلان تعریف و مشخص می نماید (شیخی، ۱۳۸۹).
در کنار ضرورت شناسایی محدوده وظایف یک نهاد چند جانبه – که براساس تفاهم و توافق پیشین و مطرح شده در منشورها، اساسنامه ها، توافق چند جانبه جهت تحلیل تصمیم گیریها نیز توجه شود. محدوده این اختیارات و تجربه کاری یک نهاد چند جانبه است. توجه به اختیارات، حوزه تصمیم گیری و میزان قدرت اجرایی یک نهاد چند جانبه جهت تحلیل تصمیم گیریها، شکل دادن به توقعات و ارزیابی کارآمدی یک نهاد چند جانبه از اهمیت به سزایی برخوردار است. بی توجهی به واقعیات مرتبط با حدود اختیارات نهادهای چندجانبه به مشکل مهمی همچون توقعات بیجا می انجامد؛ و نهایتاً امکان برخورداری از کارآمدی واقعی نهادهای چندجانبه را دشوار و حتی ناممکن می سازد. برای تحلیل و ارزیابی حدود اختیارات نهادهای چندجانبه لازم است چند نکته مورد توجه قرار گیرد:
نهادهای چندجانبه براساس تفام دولت ها تشکیل شده اند. شرکت کنندگان در نهادهای چندجانبه با انتخاب و تصمیم خود، این نهادها را تاسیس کرده و به آنها پیوسته اند؛ و در سیر تاسیس و پیوستن به این نهادها اقدام به محدود نمودن حوزه اختیارات آنها، به دلیل حساسیت عوامل مختلفی همچون ناتوانی در بهره برداری از فرصت ها و مواجهه با چالش های جهانی، دولتها را وادار به پذیرش نقش نهادهای چندجانبه نموده است، اما در نهایت و لااقل در شکل رسمی و قراردادی، دولت ها حساسیت های خود در مورد حاکمیت را در قالب اسناد تاسیسی نهاد چند جانبه ملحوظ داشته و حوزه اختیارات این نهادها را محدود کرده اند. البته نهادهای چندجانبه به عنوان رژیم های بین المللی در کنش های درونی خود همواره تابع مطلق خواست هر یک از موسسات و حتی بازیگران اصلی نبوده اند؛ و به همین دلیل محدودیت های تحمیل شده بر نهادهای چندجانبه از ابتدای تاسیس این نهادها سیر نزولی داشته و این نهادها موفق به افزایش حدود اختیارات خود شده اند (Ameradighe , 2005 , 51).
نهاد چندجانبه، نهادی خود مختار نیست، چرا که تصمیم گیری در داخل نهاد چندجانبه از طریق بازیگرانی که طبق تعریف دولتها و نمایندگان آنها هستند صورت می گیرد. البته این به معنای عدم تاثیر گذاری نهاد چندجانبه بر تصمیمات به عنوان یک رژیم بین المللی نیست، لکن بدان معناست که در محیط موثر ایجاد شده توسط نهاد چندجانبه، تصمیمات توسط بازیگران و با توجه به تفاوت های قدرت و منافع آنها اتخاذ می شود. بازیگران اصلی در نهادهای چندجانبه کماکان دولتها هستند؛ که در اسناد تاسیسی نسبت به عدم اتخاذ تصمیم از سوی نهاد چندجانبه بدون حضور و مشارکت خود اطمینان حاصل کرده اند. البته در مواردی نهادهای چندجانبه براساس محدوده اختیاراتی که دولتها در اختیار آنها قرار داده اند، اقدام به اتخاذ تصمیمات اجرایی و عملیاتی به ویژه در زمینه های تخصصی که نیازمند تصمیم گیری های فوری است، می نمایند؛ و حتی در برخی کارگزاری های تخصصی، این نهادها بدون مشارکت مستقیم دولتها اقدام به وضع قوانین و مقررات می کنند. اما حتی در این موارد نسبتاً محدود نیز نهایتاً چارچوب های کلی تصمیم گیری توسط بازیگران اصلی یعنی دولتها و نمایندگان انها را از قبل تعیین شده اند.
نهاد چندجانبه در اجرای تصمیمات اتخاذ شده نیز نیازمند به حضور مشارکت بازیگران اصلی است. به عبارت دیگر، نهاد چندجانبه نه تنها در تصمیم گیری بلکه در اجرا نیز از خودمختاری برخوردار نیست. زیرا دولتها همواره اصرار داشته اند که نه تنها اتخاذ تصمیمات، بلکه اجرای آنها در نهادهای چندجانبه نیز توسط خودشان صورت گیرد؛ تا این نهادها نتوانند مستقل از دولتها اقدام به اجرای تصمیمات خود نمایند. اجرای تصمیمات اتخاذ شده در نهادهای چندجانبه به همکاری داوطلبانه دولتها نیازمند است و دولت ها به عنوان بازیگران اصلی نهادها هم در مرحله تصمیم گیری و هم در روند اجرا، نقش محوری ایفا می کنند (ظریف و سجادپور، پیشین، ۱۸۵ و ۱۸۶).
از مهمترین روشهایی که دولتها برای اعمال نفوذ بر تصمیم گیری و اجرای تصمیمات خود در نهادهای چندجانبه استفاده می کنند، بودجه، نیروی انسانی و بازوی اجرایی است.
به طور خلاصه، برای تحلیل تصمیم گیریها و ارزیابی عملکرد نهادهای چندجانبه، توجه به وظایف آنها که عموماً در اسناد تاسیسی، اساسنامه ها و منشورها به صورت مشخص بیان شده است، بسیار مهم و کلیدی است. همچنین دقت در محدوده اختیارات که در تعامل نهاد چندجانبه با بازیگران اصلی به ویژه دولتها در تصمیم گیری و اجرای تصمیمات تبلور می یابد، حائز اهمیت است. در این زمینه بازیگرانی همچون نمایندگان دولتها، نمایندگان سایر نهادهای چند جانبه به همراه نهادهای داخلی دولت های مختلف از جمله دستگاه های سیاسیت خارجی، دستگاه های اجرایی داخلی و قوای مقننه که در روند تخصیص و تامین بودجه نهادهای چند جانبه تاثیر گذارند؛ نیز می باید مورد توجه قرار گیرند. در این میان نباید از تاثیر گروه های فشار در ابعاد داخلی و بین المللی بر مجموعه فوق غافل شد. عدم خودمختاری نهادهای چند جانبه حاصل یک روند پیچیده تعامل میان بازیگران مختلف در صحنه های داخلی و بین المللی است که در فصل های آتی به آنها پرداخته خواهد شد.
اما در خصوص کارکرد نهادهای چند جانبه و سازمان های بین المللی به دو دیدگاه در نوشتار حاضر اشاره می شود. دیدگاه نخست به دو نویسنده ایرانی و دیدگاه دوم به نویسنده ای فرانسوی تعلق دارد:
دکتر ظریف و دکتر سجادپور کارکردهای نهادهای چند جانبه را به تولید دانش تخصصی و اطلاع رسانی، هنجارسازی، قانون سازی، نظارت، تقسیم منافع و وظایف اجرایی و حل و فصل اختلافات دسته بندی می کنند. از نظر آنها همه نهادهای چند جانبه تمامی این وظایف و کارکردها را انجام نمی دهند، و در اسناد تاسیسی و سنت کاری آنها به تمامی کارکردهای فوق اشاره نشده است. اما برخی از این کارکردها و در مواردی تمامی آنها توسط هر نهاد چند جانبه مورد پیگیری قرار می گیرد (ظریف و سجادپور، پیشین، ۱۹۶).
۱- تولید دانش تخصصی و اطلاع رسانی^[۳۳]
تقریباً تمامی نهادهای چند جانبه در حوزه های مربوط به فعالیت خود محل جمع آوری، پردازش، تولید و توزیع دانش مربوطه در سطح جهان هستند. گاهی نقش این کارکرد مهم در درک نحوه تاثیرگذاری نهادهای چند جانبه مورد غفلت و حتی تمسخر قرار می گیرد. اطلاعاتی که توسط نهادهای چند جانبه تولید، جمع آوری و منتشر می شوند، از اعتبار ویژه ای در سطح جهانی برخوردار بوده و مورد استناد محیط های علمی و اجرایی قرار گرفته و عموماً به عنوان فصل الخطاب مناقشات علمی و اجرایی تلقی می شوند.
تصور عمومی در مورد بی طرفی نسبی نهادهای چند جانبه این کارکرد را به یکی از مهمترین روش های تاثیر گذاری این نهادها تبدیل کرده است. از سوی دیگر به دلیل همین وجهه بی طرفانه و همچنین از آنجا که دولت های عضو هر نهاد چند جانبه، آن نهاد را کم و بیش متعلق به خود می دانند، اطلاعاتی را که به راحتی در اختیار سایر بازیگران قرار نمی دهند، در اختیار این نهادها قرار داده و از این طریق قابلیت واقعی این نهادها را در دستیابی به حجم وسیعی از اطلاعات و ارزیابی آنها افزایش می دهند. نهادهای چند جانبه همچنین نتیجه اقدامات و بررسی های خود را به صورت گذارش منتشر می کنند؛ و در قطعنامه های مختلف، اعضاء گزارش های مختلفی را به این نهادها سفارش می دهند. علاوه بر این برخی نهادهای چند جانبه دارای مراکز تحقیقاتی و فکری منسجم و متمرکز یا کمیته های تخصصی تحقیقاتی هستند؛ که کارکرد تولید دانش و آگاهی در آنها به طور روشن تر و منسجم تری صورت گرفته و مورد استفاده تمامی کشورها نیز قرار می گیرد.
کارکرد اطلاع رسانی و تولید دانش نهادهای چند جانبه به اندازه ای اهمیت دارد که محققین و دست اندر کاران امور اجرایی در همه نقاط جهان برای درک مسائل مربوط به حوزه خود و مستند سازی ادعاها و داده های خویش نیازمند آگاهی از این نهادها و استناد به گزارش های آنها بوده؛ و نمی توانند تحقیقات، داده ها و پردازش های این نهادها را در تصمیمات خود نادیده بگیرند. به عنوان مثال در زمینه توسعه اقتصادی و اجتماعی، شاخص های تدوین شده توسط نهادهای مرتبط با ملل متحد مبنای صحت و یا قسم داده های اطلاعاتی در حوزه های اقتصادی و اجتماعی محسوب می شود.
به طور خلاصه، تولید دانش، جمع آوری، دسته بندی و نشر اطلاعات به عنوان یکی از کارکردهای اساسی درد یپلماسی چند جانبه و نهادهای مرتبط با آن تاثیر قابل ملاحظه ای را بر مناسبات و روابط
بین المللی داشته است. نکته بسیار مهم در این کارکرد، اعتبار و اعتماد بین المللی نسبت به داده ها و اطلاعات این نهادهاست. مطالب و گزارش های تهیه و توزیع شده توسط این نهادها از چنان اعتبار و اهمیتی در سطح بین المللی برخوردارند، که می توانند موقعیت کشورها و میزان نفوذ و آسیب پذیری آنها را در سطح بین المللی متاثر سازند. از این رو، کشورها برای تصویب قطعنامه هایی که ملموس ترین نتیجه آنها تولید گزارش است، سرمایه گذاری قابل توجهی می نمایند؛ و در بالاترین سطوح سیاسی برای تاثیرگذاری بر محتوای گزارش های نهادهای چندجانبه تلاش می کنند.
۲- هنجارسازی^[۳۴]
کارکرد مهم دیگر دیپلماسی و نهادهای چند جانبه تدوین، تبیین و اعلام روش ها و هنجارهای قابل قبول برای جامعه بین المللی به صورت صریح یا ضمنی است. این اقدام از طریق صدور بیانیه ها، گزارش ها، صورت جلسات، قطعنامه ها و اعلامیه های مختلف نهادهای چند جانبه و کنفرانس های جهانی صورت می گیرد؛ و تاثیر بسزایی در شکل گیری افکار عمومی بین المللی پیرامون روش های زمامداری قابل قبول و نیز روش های غیر قابل قبول در روابط داخلی و جهانی دارد. اگرچه چنین اسنادی به منزله حقوق بین الملل یا قوانینی بین المللی تلقی نشده و از نظر حقوق نیز الزام آور نیستند، اما نشان دهنده دیدگاه دولتها در زمینه اقدامات قابل قبول و غیر قابل قبول هستند؛ که از یک نگاه حقوقی، می توانند زمینه ساز شکل گیری قواعد عرفی حقوق بین الملل باشند؛ و یا با گذشت زمان در قالب قراردادهایی در آیند، که در نهادهای چند جانبه مذاکره و نهایی می شوند.
از سوی دیگر کشورهایی که از طریق ابزارهای قدرت نرم تمایل به افزایش نفوذ خود در سطح
بین المللی دارند، می کوشند تا دیدگاه ها و ارزشهای خود را در سطح بین المللی از طریق بکارگیری کارکرد هنجارسازی نهادهای چند جانبه به عنوان ارزشهای جهان شمول معرفی کنند؛ و ازاین طریق نفوذ خود را نهادینه سازند. یکی از آشکارترین نمونه های تلاش کشورها برای تبدیل توانمندی های سیاسی خود به نقش نهادینه در جامعه بین المللی از طریق هنجارسازی برگزاری کنفرانس هایی در چارچوب سازمان ملل متحد طی دهه ۱۹۹۰ متعاقب فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و تصور پیروزی جهان غرب در جنگ سرد است. در این دوران کشورهای غربی با شناخت دقیق و برنامه ریزی حساب شده جهت استفاده از کارکرد هنجارسازی نهادهای چند جانبه موفق شدند تا از طریق برگزاری این کنفرانسها و تصویب اسناد نهایی آنها، ارزشهای خود را به عنوان ارزشها و هنجارهای بین المللی نهادینه کنند؛ تا از این طریق قدرت موقتی به دست آمده از فروپاشی حریف و تک قطبی شدن جهان را به یک قدرت نهادینه در قالب هنجارهای جدید بین المللی تبدیل نمایند. نکته قابل توجه در این زمینه توفیق بیشتر اروپا در مقایسه با امریکا در استفاده از فرصت فروپاشی شوروی برای هنجارسازی و نهادینه کردن دیدگاه های ارزشی خود در سطح جهان است؛ که نمونه بارز آن تاسیس دیوان بین المللی کیفری، علی رغم مخالفت آمریکا بود.
همانگونه که بیانیه ها و قطعنامه های مورد نظر یک کشور می تواند زمینه نفوذ و نهادینه سازی دیدگاه های آن کشور در سطح بین المللی را در چارچوب کارکرد هنجارسازی فراهم آورد؛ تصویب قطعنامه های غیر الزام آور نگوهش کننده رفتار یک کشور یا خدشه دار کننده ارزشهای یک جامعه نیز نهایتاً در کاهش نفوذ و افزایش آسیب پذیری کشور هدف، نقش قابل توجهی دارند. به همین دلیل، کشورهای مختلف نسبت به مصوبات غیر الزام آور در صحنه دیپلماسی چند جانبه حساسیت نشان می دهند؛ و در مواردی که این مصوبات را موافق منافع ملی یا دیدگاه های حقوقی خود ندانند، تلاش قابل ملاحظه ای را برای جلوگیری از تصویب آن به عمل می آورند. آنها برای جلوگیری از چنین مصوبات غیر الزام آوری در بالاترین سطوح سیاسی کشور به مذاکره و رایزنی می پردازند؛ و در صورت عدم کسب توفیق در مذاکرات، مخالفت خود را به صورت رای مخالف یا حداقل تحفظ (اعلام صریح موضع قبل یا بعد از رای گیری) بیان می دارند. در حقیقت، آنها چنین اقدامی را به منظور ممانعت از شکل گیری عنصر معنوی یک عرف جدید بین المللی – یا هنجار جدیدی که ممکن است در نهایت تبدیل به یک قانون بین المللی شود – انجام می دهند.
هنجارهای ایجاد شده خود مبنای استنادات حقوقی و سیاسی در آینده قرار می گیرند. در متن بسیاری از قطعنامه های بین المللی و تصمیمات نهادهای چند جانبه به هنجارهای مصوب قبلی اشاره می شود؛ و از همین طرق زمینه تبدیل این هنجارها به قانون نیز فراهم می شود. این امر، هنجارسازی در جامعه جهانی را به موضوعی حساس با منافع و مخاطرات جدی برای بازیگران طرفدار و یا مخالف هنجار جدید تبدیل می کند. به همین دلیل هنجارسازی در سطح بین المللی اقدامی دفعی و فوری نبوده و نیازمند طی یک مسیر طولانی است، که حوصله و آینده نگری مسئولین سیاسی را می طلبد؛ چرا که هنجارسازی در دیپلماسی چند جانبه به لحاظ ماهیت بین المللی خود باید با پذیرش، موافقت و حتی در بسیاری موارد اجماع اعضا تحقق یابد.
بازیگرانی که می خواهند هنجارجدیدی را در سطح جهانی نهادینه سازند باید مراحل مختلفی را طی کنند. در وهله نخست ایده ای را بررسی کارشناسی نموده و حتی در جلسات تخصصی و علمی مورد بحث و مداقه قرار داده و چه بسا کتابها و مطالعاتی در این زمینه را به دانشگاه ها و موسسات تحقیقاتی سفارش می دهند. در مرحله بعد و با در نظر گرفتن شرایط سیاسی، ایده خود را به صورت تدریجی در نهادهای چند جانبه – با اولویت نهادهایی که اعضای آن همفکر و دارای گرایش مشابه سیاسی می باشند – مطرح نموده و با بهره گرفتن از مطالعات و نوشته های تخصصی، زمینه بررسی، آشکار شدن جزئیات، رعایت ملاحظات سیاسی مختلف و نهایتاً پذیرش تدریجی آن به عنوان یک هنجار بین المللی جدید را در نهادهای چند جانبه فراهم می کنند. برای مثال تصویب دستور کار جهانی گفتگوی تمدن ها به پیشنهاد ایران و تصویب اصل مسئولیت حمایت به پیشنهاد کاناد در سال های آغازین هزاره سوم؛ هر یک نتیجه چندین سال دیپلماسی چند جانبه بود. در هر دو مورد، فکر اولیه توسط دانشمندان و متخصصین طراحی، پردازش و تدوین شده و در قالب گزارش های علمی و تخصصی منتشر شد. سپس طراحان اصلی، فکر خود را در محیط های چند جانبه مستعد (به ترتیب سازمان کنفرانس اسلامی وقت – سازمان همکاری اسلامی کنونی – و گروه ۸) مطرح کرده و پس از کسب حمایت دولت های همفکر، ان را در مجمع عمومی سازمان ملل متحد ارائه دادند؛ و به دنبال آن طی دو یا سه سال مذاکره عمومی و جلب حمایت سایر بازیگران، آن را تبدیل به یک هنجار جدید بین المللی کردند.
نمونه دیگر، مرتبط با مالکیت معنوی و قوانین ثبت اختراعات است، که همواره دیدگاه های کشورهای شمال و جنوب در مورد هنجارهای این حوزه از تعاملات اقتصادی و سیاسی متفاوت بوده است. لذا برخی از کشورهای غربی با همکاری دبیرخانه سازمان جهانی مالکیت معنوی^[۳۵] - که علی الاصول باید نقش بیطرفی داشته باشد – اقدام به برگزاری کنفرانس هایی در سال ۲۰۰۵ کردند. نتایج حاصل از این کنفرانسها تولید و ارائه گزارشها و بیانیه هایی با هدف هنجارسازی بود؛ که در مراحل نهایی با مشکلات بسیاری مواجه شد. اما کشورهای غربی توانستند با دعوت از اساتید دانشگاه ها و مراکز تحقیقاتی به جای دعوت از نمایندگان دولتها اقداماتی را در این زمینه انجام دهند.
اگرچه هنجارسازی نتیجه یک روند طولانی مذاکره است، اما کشور یا کشورهای ارائه دهنده پیشنهاد اولیه، نقش اساسی تری در پیشبرد دیدگاه ها و منافع خود و جهت دادن به مذاکرات ایفا می کنند؛ لذا تنها دولت های مبتکری که با ایجاد آمادگی های فکری، تشکیلاتی و سازمانی لازم، اقدام به ارائه هنجارهای مبتنی بر ارزشها و منافع خود در نهادهای چند جانبه می نمایند، می توانند به عنوان موتورهای حرکت اقدام هنجارساز عمل نموده و منافع خود را از این طریق تامین و قدرت ملی خود را با افزایش نفوذ و کاهش آسیب پذیری افزایش دهند (همان، ۲۰۲ – ۱۹۸).
۳- قانون سازی^[۳۶]
کارکرد دیگری که دیپلماسی چند جانبه به صورت صریح یا ضمنی انجام می دهد، قانون سازی و تدوین مقررات لازم الاجرا در روابط بین الملل است. معاهدات چند جانبه نتیجه دیپلماسی چند جانبه هستند و محیط چند جانبه همچون کنفرانس های دیپلماتیک، کنفرانس های بین المللی یا سایر نهادهای چند جانبه، تنها چارچوب کاری برای مذاکره، تفاهم، تدوین و نهایتاً تصویب اسناد حقوق بین الملل قراردادی به شمار می آیند. به عبارت دیگر، تمامی معاهدات چند جانبه نتیجه نوعی دیپلماسی چند جانبه می باشند. اما قانون سازی توسط دیپلماسی چند جانبه منحصر به این شیوه نبوده و روش های متعددی برای قانون سازی مورد استفاده قرار می گیرد.
۳-۱- توسعه تدریجی حقوق بین الملل
توسعه تدریجی حقوق بین الملل در منشور ملل متحد بر عهده مجمع عمومی قرار گرفته؛ و این وظیفه به صورت رسمی توسط کمیسیون حقوق بین الملل و کمیته ششم مجمع عمومی ملل متحد انجام می شود. این ساز و کارها وظیفه بررسی، تنظیم، تدوین و مذاکره پیش نویسها، دریافت نظرات دولتها و متخصصان و کارشناسان و در نهایت تصویب پیش نویس نهایی مقررات جدید حقوق بین الملل را برعهده دارند. سایر نهادهای مرتبط با مجمع عمومی ملل متحد نیز به طرق مختلف در قانون سازی بین المللی نقش فعالی ایفا می کند؛ که از آن جمله می توان به کنفرانس خلع سلاح با وظیفه مذاکره و تدوین ساز و کارهای مختلف خلع سلاحی همچون کنوانسیون سلاح های شیمیایی، معاهده منع گسترش سلاح های هسته ای معروف به ان.پی.تی. و معاهده منع جامع آزمایش های هسته ای اشاره کرد. شایان ذکر است که کنفرانس خلع سلاح اصلی ترین نهاد قانون ساز در حوزه خلع سلاح بشمار می رود.
۳-۲- اعلامیه ها و قطعنامه های شبه قانونی
برخی اعلامیه ها و مصوبات مجمع عمومی نیز که اعلام کننده قوانین حقوق بین الملل هستند، از دیدگاه بسیاری از حقوقدانان به عنوان شبه قانون شناخته می شوند؛ که از آن جمله اعلامیه جهانی حقوق بشر، اعلامیه اعطای استقلال به کشورهای مستعمره و اعلامیه اصول حقوق بین الملل حاکم بر روابط و همکاری میان کشورهاست. این موارد از دیدگاه بسیاری از حقوق دانان، معرف تدوین مقررات موجود عرفی حقوق بین الملل توسط مجمع عمومی به صورت اعلامیه های قانونی است.
۳-۳- مقررات فنی
روش سوم دیپلماسی چند جانبه جهت تدوین مقررات حقوقی حاکم بر روابط کشورها، اقدامات روزانه و مستمر نهادهای تخصصی چند جانبه برای تدوین مقررات، آیین نامه ها و آیین کارها در رفتارهای متفاوت بین المللی است که نقش قابل توجهی در توسعه و تدوین مقررات حاکم بر رفتار در حوزه های ویژه ای از روابط بین المللی را بر عهده دارد.
۳-۴- روند سنتی قانون سازی چند جانبه
قانون سازی به عنوان یکی از کارکردهای اساسی نهادهای چند جانبه از روند نسبتاً منسجم و پایداری برخوردار است؛ و مجموعه تعاملات کنونی بین المللی محصول این روند می باشد. نحوه شکل گیری یک معاهده چند جانبه در حقوق بین الملل و نهادهای چند جانبه روند کم و بیش مشخصی را طی می کند. در وهله نخست هنجارهای بین المللی باید مورد پذیرش واقع شوند؛ و نیاز به تحقق علمی آنها توسط اعضای نهادهای چند جانبه مورد تائید قرار می گیرد. بعد از طرح و تائید این نیاز، تصمیم گیری در خصوص ایجاد یک معاهده از جانب دولتها مطرح می شود؛ که مستلزم مذاکرات طولانی جهت طی مراحل تدوین معاهده است. پس از مراحل مذاکراتی، نوبت به تهیه پیش نویس اولیه برای تدوین معاهده می رسد، که این پیش نویس مبنای مذاکرات بعدی قرار می گیرد. معمولاً پیش نویس اولیه به اشکال مختلف مثل کمیته ویژه، دبیرخانه نهاد مربوطه، یا تعدادی از دولت ها و در مواردی یک دولت تهیه می شود. اما این نکته قابل توجه در این رابطه مذاکره در خصوص تمامی سطوح و حتی کلمات هر معاهده است؛ که با اجماع و توافق بین المللی صورت پدیرد.